|
|
 |
Powoli, stopniowo i bez rozgłosu powstały w Ameryce studia polonistyczne. Zaskoczonych tym stwierdzeniem kieruję do wydawnictwa, które właśnie dotarło do naszej redakcji: Polonistyka po amerykańsku. Badania nad literaturą polską w Ameryce Północnej (1990-2005). Książka jest antologią artykułów bądź referatów publikowanych uprzednio w czasopismach amerykańskich i polskich lub wygłaszanych na naukowych konferencjach w Ameryce i Kanadzie. Opublikowano ją w przekonaniu, że nadszedł czas, by zaprezentować zdobycze polonistyki, która przez dziesiątki lat stanowiła jedynie marginalne zjawisko, a ostatnio zyskała pozycję zarówno w amerykańskim życiu uniwersyteckim, jak i polskiej nauce. Opinię tę potwierdza powaga sponsorów książki wydanej przez Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk (jako XIV tom serii "Badania polonistyczne za granicą"), z pomocą finansową Fundacji Kościuszkowskiej, Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce, Instytutu im. Harrimana przy Uniwersytecie Columbia i Ministerstwa Edukacji i Nauki Rzeczypospolitej Polskiej. Składa się na tę książkę 18 artykułów napisanych przez autorów reprezentujących 13 amerykańskich i kanadyjskich ośrodków uniwersyteckich. Podzielono ją na dwie części: Wiek XIX (sześć artykułów) i Wiek XX (dwanaście), poprzedzone wstępem redaktorów Haliny Filipowicz, Andrzeja Karcza i Tamary Trojanowskiej. Noty o autorach i indeks nazwisk uzupełniają tom, a każdy z artykułów opatrzony jest dokładnymi przypisami. We wstępie redaktorzy wyjaśniają istotę zjawiska, jakim są studia polonistyczne na północnoamerykańskich uniwersytetach. Piszą o ich wciąż skromnej pozycji w ramach zdominowanych przez rusycystykę wydziałów slawistycznych. Przedstawiają problemy wykładowców, którzy najczęściej w pojedynkę, z pozycji "samotnego jeźdźca", prowadzą zajęcia z różnych okresów literatury (a niejednokrotnie i języka), zajmują się sprawami administracyjnymi, opiekują studentami i zabiegają o fundusze. Ponadto, polonista w Ameryce czy Kanadzie prowadzi badania w izolacji od środowiska, z którym ma jedynie sporadyczny kontakt podczas konferencji naukowych organizowanych przez Polski Instytut Naukowy i amerykańskie stowarzyszenia slawistyczne oraz poprzez publikacje czy ostatnio - internet. Toteż jest godnym uwagi i podziwu, że mimo tych trudności i ograniczeń powstały w Ameryce ambitne programy studiów polonistycznych i poważna szkoła polonistyki amerykańskiej, która zaowocowała pracami przedstawionymi w omawianej antologii. Już pobieżny przegląd tematyki tomu wskazuje, że polonistyka amerykańska nie jest prostym dublowaniem polonistyki krajowej, i to nie tylko z powodu odmiennych warunków pracy badaczy, innej tradycji intelektualnej czy języka studiów. Mimo że w polskiej polonistyce odbywa się obecnie generalne przewartościowanie opinii i kryteriów, to jednak geograficzna perspektywa i odmienna tradycja badawcza pozwala amerykańskim uczonym inaczej spojrzeć na dzieła polskiej literatury i dostrzec w nich wartości często pomijane w kraju. Dzięki temu - co jest chyba najpoważniejszą zdobyczą prezentowanej antologii - udaje im się podważyć przekonanie o hermetyczności naszej literatury, która - rzekomo - może być rozumiana i doceniona wyłącznie przez Polaków. Komparatystyczne studia na temat poezji Marii Jasnorzewskiej-Pawlikowskiej i Maryny Cwietajewej (Alyssa Dinego Gillespie), Szymborskiej i Achmatowej (Clare Cavanagh) czy formalistycznej koncepcji dzieła literackiego Kazimierza Wójcickiego i Jurija Tynianowa (Andrzej Karcz) są tego jednym przykładem. Innym są próby wprowadzania polskiej literatury na światowe tory przez wskazywanie ogólnoludzkich treści w dziełach polskich autorów. W tym duchu Ann Komaromi omawia drogę Wesela Wyspiańskiego na niemieckie, austriackie, francuskie i amerykańskie sceny, a Tamara Trojanowska i Halina Filipowicz wskazują uniwersalne tematy i wartości utworów Tadeusza Różewicza i Zbigniewa Herberta. To samo dotyczy artykułów proponujących nowe interpretacje polskich wieszczów: Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego. Amerykańscy poloniści podejmują w nich na przykład tematykę orientalizmu w Sonetach krymskich (Roman Koropeckij), żydowskiego legionu Mickiewicza (Jadwiga Maurer), kabalistycznych podtekstów III części Dziadów (Stuart Goldberg) czy temat "kanonizacyjnych" tendencji w polskiej biografii literackiej XIX wieku (Andrea Lenoux). Tomas Venclova, pisząc o losach tłumaczeń wczesnych utworów Mickiewicza na język litewski, porusza sprawę wpływu poety na kulturę litewską i na osobowość samego Mickiewicza. Megan L. Dixon przeprowadza wnikliwą analizę postaci Marii-Żony z Nie-Boskiej komedii Krasińskiego. Z kolei artykuł Anny Frajlich w nowy sposób rozszyfrowuje symbolikę i zagadki aluzyjnej struktury Zazdrości i medycyny Michała Choromańskiego, odwołując się do Otto Weiningera - teoretyka mizoginii i autora książki Płeć i charakter, a odczytując wątek zazdrości podąża tropem Szekspirowskiego Otella. Artykuł Madeline Levine o bezdomności - dosłownej i duchowej - w literaturze dotyczącej wojny i holokaustu przywołuje liczne przykłady polskich utworów - Jerzego Andrzejewskiego, Idy Fink, Juliana Tuwima, Władysława Szlengla, Mirona Białoszewskiego, Bogdana Wojdowskiego i Czesława Miłosza - w których pojawia się ten motyw. Bożena Shallcross, na przykładzie powieści i opowiadań Pawła Huellego, prowadzi filozoficzny dyskurs na temat ontologii przedmiotu, związku przedmiotów z historią, ich istnienia, trwania, przemian, niszczenia i oddziałujące na człowieka skutki ich znikania. Artykuł Ewy Thompson "Nacjonalizm, kolonializm, tożsamość" dotyczy nie tyle literatury, co postkolonialnej sytuacji, która powstała w kulturze po upadku ZSRR w krajach Azji Środkowej, Syberii, Kaukazu, na Dalekim Wschodzie, Europie także w Europie Środkowo-Wschodniej. Swoboda, z jaką autorzy poruszają się w tematach polskiej literatury, jest budująca, zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę, że wielu z nich nie ma polskiego rodowodu, a ich a polszczyzna jest językiem nabytym drogą studiów. Znakomita większość artykułów powstała po angielsku i została przetłumaczona na użytek tomu adresowanego do polskiego odbiorcy, choć równie cennego dla nas w Ameryce. Obfitość polskich źródeł, na które powołują się autorzy, świadczy o doskonałym opanowaniu nie tylko literatury przedmiotu, ale i języka. W tym miejscu nasuwa się jednak pytanie, na które nigdzie (poza wstępem) nie znajdujemy odpowiedzi: jak autorzy, jako nauczyciele amerykańskiej czy kanadyjskiej młodzieży, radzą sobie z polskim tekstami? Z jakich tłumaczeń korzystają, jakie braki czy niedoskonałości przekładów najdotkliwiej dają im się we znaki? Co więcej, czytelnik chciałby wiedzieć na przykład, w jakim języku wystawiane było Wesele w Austrii, Francji czy Ameryce. W książce nie ma wzmianki o istniejących tłumaczeniach. Dziwi też prawie całkowita (poza fragmentami artykułu Madeline Levine) nieobecność w antologii Czesława Miłosza. Być może jest to rezultat przekonania, że tego poety nie trzeba już lansować w świecie, ale esej poświęcony choćby jakiemuś amerykańskiemu aspektowi jego twórczości stanowiłby naturalne uzupełnienie tomu i dobrze świadczył o zainteresowaniach "polonistyki po amerykańsku". W sumie książka stanowi cenny wkład do nowoczesnych studiów na temat polskiej literatury klasycznej i współczesnej. Niewątpliwą zasługą redaktorów jest zebranie różnorodnego, interesującego materiału i zgrupowanie go wokół istotnych tematów. Dzięki ich staraniom powstała publikacja, która odkrywa inne od tradycyjnie przyjętych wartości i możliwości interpretacyjne oraz proponuje, jak można przedstawiać ją światu. Ten ostatni aspekt wydaje się szczególnie istotny w czasach ponownego wkraczania Polski do europejskiej wspólnoty i odnajdywania dla niej miejsca w europejskiej i światowej kulturze. ----------------- Polonistyka po amerykańsku. Badania nad literaturą polską w Ameryce Północnej (1990-2005). Studia pod redakcją Haliny Filipowicz, Andrzeja Karcza i Tamary Trojanowskiej. Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2005, s. 357, cena 20 dol. plus 6,50 dol. porto w przypadku zamówienia z wysyłką (do nabycia w Księgarni Nowego Dziennika). tel. (212) 594-2386 e-mail: ksiazki@dziennik.com strona internetowa: www.ksiazkionline.com
|
komentarze, opinie, sugestie - kliknij tu aby wysłać e-mail |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
