Nie byłem wcale Wiechem wileńskim
Z Tadeuszem Konwickim rozmawia Romuald Mieczkowski
 Romuald Mieczkowski: - Jako że pochodzi Pan z Wilna, powiedzmy,
wtedy to były okolice Wilna, rozmowę należy rozpocząć od tamtych
stron...
Tadeusz Konwicki: - Taip. Laba diena. Man labai malonu, kad as kalbu
lietuviskai.
- Doskonale! Kiedy i gdzie tego się Pan nauczył?
- W Wilnie, chyba w latach 1940-41, kiedy chodziłem do Gimnazjum im. Króla
Zygmunta Augusta i kiedy wprowadzono nauczanie po litewsku. A do 1938 roku uczęszczałem
do szkoły powszechnej w rodzinnej Kolonii Wileńskiej. Wojna mnie zaskoczyła
po pierwszej klasie gimnazjalnej. W tym gimnazjum uczyłem się podczas okupacji
radzieckiej, dopiero jak przyszli Niemcy, rozpoczęliśmy się naukę na
tajnych kompletach.
- Potem była Polska.
- Wyjechałem na przełomie kwietnia i maja 1945 roku. Kiedy dotarliśmy
do Białegostoku, akurat tam obchodzono Dzień Zwycięstwa. Pamiętam, jak
żołnierze radzieccy strzelali na wiwat.
- Jaka była stacja docelowa?
- Najpierw trochę się włóczyłem po Polsce. Nie miałem tu żadnych
odniesień - krewnych, znajomych nawet. Aż wreszcie wylądowałem na
dwa lata w Krakowie, gdzie się zapisałem na Uniwersytet Jagielloński.
Pracowałem w redakcji tygodnika kulturalno-literackiego Odrodzenie.
Potem jego redakcja opuściła Kraków i ja, jako nieodzowny redaktor techniczny,
wjechałem do Warszawy, totalnie zrujnowanej, i na początku - co dziwne -
zamieszkałem w hotelu Bristol, gdzie były same ambasady. Parę miesięcy
tam urzędowałem i wreszcie Spółdzielnia Wydawnicza "Czytelnik", która
wydawała Odrodzenie, wybudowała na Frascati swój dom i dostałem
tam pokoik, z kuchenką i dostępem do łazienki. W taki sposób, jako młody
człowiek znalazłem się wśród warszawskich literatów.
- I wtedy, w Warszawie, bierze początek Pana pisarstwo, i to z wątkami
wileńskimi?
- Ja dość wcześnie, jako próbujący pisać, zrozumiałem, że
trzeba mieć rodowód: być skądś, mieć swoją ziemię ojczystą,
swoje otoczenie, swoje nawyki moralno-obyczajowe. Przez całe życie trzymałem
się takiego etosu wileńskiego, ale jako honorowy wilnianin, nie nadużywając.
Nie byłem wcale Wiechem wileńskim. Natomiast Wilno zawsze istniało w tym,
co pisałem - w pejzażu, w klimacie, w duchu, w pewnych obyczajach i charakterach.
- Co leży u ich podstaw?
- Krótko mówiąc, jest to skłonność do ascezy. Bardzo wyraziste
poczucie godności i honoru. Może nie zawsze mi się udawało realizować
te ideały w pełni, ale przez cały czas o tym pamiętałem.
- Czy po latach ta percepcja wileńskości się zmieniła?
- Ja się boję do tego przyznać. Kiedy po tym przełomie historycznym
parę razy byłem w Wilnie, miałem dziwne uczucia. Poza dumą i satysfakcją
z urody miasta, urzeczenia jego historią, miałem wrażenie, że to
już nie moje miasto... Podobne uczucia - jak się dowiedziałem - mieli
inni wilnianie po odwiedzeniu swych ojczystych stron, przywiązani do nich
przecież w jakimś stopniu "wirtualnie", do swej pamięci Wileńszczyzny,
uwarunkowanej doświadczeniami dzieciństwa, młodości, wszystkim tym,
co nas tam kształtowało. Dziś miasto jest zupełnie inne. I to nie tylko
przypadek Wilna. Takie wrażenie mają ludzie z innych miast, które musieli
opuścić i wracają do nich po latach.
- Czyli Wilno jest mitem, jak w twórczości literackiej?
- To sprawa bardzo skomplikowana. Jest, na przykład, w mieście francuskim
Lille bardzo silny ośrodek polonistyczny. Ludzie, którzy z jakichś powodów
zajęli się sprawami polskimi i dawnymi Kresami, stworzyli coś w rodzaju
"wirtualnego kraju", który jak piękny obłok nad tą ziemią krąży.
Na to składa się tradycja, kultura, obyczajowość, pamięć Kresów,
które przecież tak wiele dały. Nie tylko Polsce, bo z tego bogactwa
wiele też czerpie Litwa, Białoruś czy Ukraina. Jest to rzecz dla sztuki
bardzo korzystna. I warto być świadomym obywatelem tej tajemniczej krainy,
tak szczodrej dla sztuki.
- Mówimy o tym w czasie przeszłym. A przecież na tych terenach rozwija
się współcześnie sztuka suwerennych narodów...
- Wielkie Księstwo Litewskie było organizmem o wielkim znaczeniu i historycznym,
i politycznym. Z rozbiorami straciło byt administracyjno-polityczny, ale pamięć
o tym zachowała się w świadomości wielu ludzi. Litwini, którzy nie
bali się rusyfikacji, zawsze się obawiali polonizacji, ponieważ następowała
bez przymusu, była spontaniczna, bo atrakcyjna, ponieważ niosła nowe
i postępowe prądy z Zachodu. Teraz owej polonizacji nie trzeba się bać
- Litwa jako państwo się skrzepiła, dzięki też wyrazistym pierwiastkom
bałtyckim, czy nawet bardziej charakterystycznym dla Skandynawii. To pracowitość,
powściągliwość i jeszcze inne cechy. Jednakże w stabilizacji, jaka
szybko postępuje na Litwie, będą się ujawniać coraz bardziej związki
kulturowe na płaszczyźnie tradycji Wielkiego Księstwa, w tym związki
z dawną kulturą Rzeczypospolitej. Litwini znajdą w tych związkach wiele
rzeczy koniecznych dla funkcjonowania ich tożsamości. Postawy antypolonizacyjne
będą słabnąć. Powinniśmy wzajemnie wykazywać sobie życzliwość,
odpowiednio promować osiągnięcia kulturalne naszych sąsiadów, poznawać
ich współczesną twórczość. Trzeba pamiętać, że Polska jednocześnie
dla Litwy tworzy coś w rodzaju pomostu w przebijaniu się na świat. Klasycznym
przykładem jest światowa kariera Stasysa Eidrigeviciusa, jaka rozwinęła
się nie w Kownie, nie w Wilnie, tylko w Warszawie, wcześniej z Polską
był mocno związany Mikołaj Ciurlionis, o czym rzadko się na Litwie mówi.
Takich przykładów teraz można znaleźć wiele, również w
innych dziedzinach.
- Sprzyja temu otwarcie granic i współpraca na szczeblu państwowym.
- Ja temu bardzo kibicuję. Oby się ona rozwijała. Z Litwą łatwiej.
To nawet nie Ukraina. Cmentarz Orląt niby jest, ale ciągle z jakimiś niepewnościami.
Tymczasem spokojnie można sobie pójść na cmentarz na Rossie, oddać
hołd Marszałkowi, tym, którzy złożyli swe głowy w walce o Wilno.
Litwini w czasach radzieckich nie dopuścili, aby nekropolia była zniszczona,
nie pozwolili przez nią prowadzić drogi... W ramach tego, co się dzieje
na całym świecie, najlepiej by było, aby Wilno było miastem otwartym,
z pamiątkami narodów, które w nim mieszkały bądź mieszkają.
Nawet gdyby ktoś zupełnie zwariował i chciał w nim zatrzeć ślady
polskie, tego nie da się zrobić. Podczas europejskich powrotów do źródeł
Litwini będą dumni z dawnej wspólnoty, z pierwiastków też żydowskich,
białoruskich, tatarskich czy karaimskich. Wilno ma szansę być miastem
wielu kultur, które jakoś potrafiły ze sobą współżyć. To dałoby
też szansę miastu stać się wyjątkowym miejscem w Europie do prowadzenia
badań nad fenomenem styku kultur.
- Po dziś są też tam Polacy. W Wilnie stanowią niemal piątą
część ogółu mieszkańców.
- Jako człowiek niepoddający się próbom syntez socjologicznych, zdaję
sobie sprawę, że Polacy na Wileńszczyźnie czują się wyrolowani,
zostali porzuceni i zdani na samych siebie - nie z powodu złego usposobienia
społeczności w Polsce, tylko z powodu odcięcia. Wiem o tym, bo nawet z
matką nie mogłem stale korespondować, były utrudnienia. Teraz - co innego.
Popieram starania pana redaktora, aby przyczyniać się ze wszech miar do
powstawania prężnej inteligencji polskiej na Litwie - światłej, rozumnej,
świadomej swojej roli. Która by nie dała się zepchnąć do roli marginesu
społecznego, przeciwstawiała się takim, co uważają, że gdy jest
słonina, chleb i samogon, to można żyć. Całe szczęście, taka
degradacja już nie jest możliwa. Obserwuję aspiracje rodaków z Wileńszczyzny.
Ważne, żeby ten potencjał powiększać w warunkach tejże wielokulturowości.
Dostałem list od kierowniczki szkoły w Bujwidzach. Czuje się ona pełnoprawną
obywatelką tej miejscowości, swojego społeczeństwa, które ma przed
sobą przyszłość. Między innymi jej polszczyzna taka, że ja bym
chciał tak nią władać... Mam wrażenie, że coraz więcej jest
dziś ludzi pozbawionych kompleksów. No, i moje listy, z adresem pisanym
po polsku, doszły do adresata.
- Zupełnie inna sytuacja panuje na Białorusi.
- Nasi politycy nie zdają sobie sprawy, w jakich tarapatach jest to społeczeństwo.
To bardzo delikatna materia, potrzebująca wyczucia... Jak też pamięci
o pozytywnych naszych posunięciach w przeszłości - przecież dzięki
inicjatywie naszych szlagonów zaczęła się białoruska literatura w
drugiej połowie XIX wieku. Nasi sąsiedzi mieli też gorzej, bo ich inteligencję
wytrzebiono w Związku Radzieckim prawie doszczętnie, brakuje tu fermentu
intelektualno-artystycznego. Te procesy utrwalania własnej tożsamości
jeszcze tam długo będą trwały. Na Litwie jest inaczej i dlatego liczę
na szybszą poprawę tam sytuacji rodaków. Choć i tu te relacje od czasu
do czasu będą wstrząsane i poddawane próbom przez różne demagogie,
niektórzy też - co charakterystyczne dla państw całego regionu - dla
własnego interesu podgrzewać będą konflikty. I na Białorusi nastąpią
zmiany - wszystkiemu swój czas. Ja nawet kiedyś taką tezę wysunąłem
w stosunku do Białorusi, że można mieć podwójną tożsamość.
Myślę, że taki stan jest możliwy, że da się pogodzić w jednym
spuściznę dwu narodów. Zresztą dziś o rodowodzie mogą mówić
tylko nazwiska. Znam człowieka o nazwisku Kiszkis, pan wie, co to oznacza
(zając - R.M.) po polsku. Jest masa nazwisk o rodowodzie białoruskim, ukraińskim
czy litewskim. I to mnie bardzo fascynuje.
Zaznaczam z uporem: Unia Europejska, jeśli się utrzyma, nie rozwali się
z powodu natłoku kolejnych państw, będzie kojąco i łagodząco wpływała
na układ tych wszystkich problemów narodowościowo-plemiennych w środkowej
i wschodniej Europie.
- Wróćmy na Litwę. Powiedział Pan, że otrzymuje stamtąd listy
od czytelników.
- To są listy nie tylko od Polaków, ale i od Litwinów, którzy starają
się do mnie pisać po polsku, jak potrafią. Widzi pan, tam na półce
stoi taka pocztóweczka. Jest to reprodukcja uratowanego cudem z pożaru
kościoła w Bujwidzach kopia obrazu św. Kazimierza. Od kogo ja to dostałem?
Od pani Mareckaite, znanej teatrolog. Takich nici z Litwy więcej.
- Nie widziałem ostatnio Pańskich książek wydanych po litewsku.
- Byłem wydany po litewsku jeden raz, jeszcze za czasów radzieckich. Wydano
mi Dziurę w niebie i Sennik współczesny. Przygotowywano
się do wydania Małej Apokalipsy, ale rzecz upadła. Z tego powodu
nie mam urazu, bowiem rozumiem, że teraz Litwini mają nieskrępowany
dostęp do literatury światowej i korzystają z tego.
- W większości Pańskich utworów obecna jest Litwa.
- Miałem zabawny przypadek w Paryżu. Podczas udziału w dyskusji telewizyjnej
czy radiowej przedstawiono mnie jako "pisarza litewskiego". Skąd to wynikło?
Sprawa prosta - występowałem w interesie dawnych Kresów, w interesie Wilna
i w interesie Litwy. Działając w nawiązaniu do luźnego przywołania
marzenia Józefa Piłsudskiego o związku, a konkretniej o federacji narodów.
Od Morza Bałtyckiego po Czarne. Dziś taka partnerska wspólnota nie straciła
aktualności. Należy działać w tym kierunku i pruć pod prąd, do
przodu, bo szkoda czasu. W ten sposób raz na zawsze da się odeprzeć widmo
rozbiorów i okupacji, dominacji obcych sił.
- Mimo innych "parasoli ochronnych". Ponadto w dobie powszechnej informacji,
rozwoju komunikacji medialnej nie da się utrzymywać zacofanych skansenów.
- Z powodu globalizacji świat się nie tylko kurczy, ale staje jednością.
Moich znajomych córka wyszła za mąż za Portugalczyka. Ich syn się
ożenił z Amerykanką. Mam znajomych, którzy na weekend latają do
Nowego Jorku. Wiem, że są protesty przeciwko globalizacji, często bardzo
słuszne, ale jak w każdym rozwoju - więcej tu zjawisk pozytywnych. Daj
Boże, żeby na Litwie wytworzyła się zauważalna grupa inteligencji
polskiej, która będzie korzystna dla nich samych, Litwinów, dla innych.
- To zadanie dla mniejszości polskiej, która jest w stanie przyczynić
się do promocji osiągnięć Litwinów w Polsce i - vice versa - artystów
z Polski na Litwie.
- To, co pan mówi, świadczy o najwyższym poziomie współistnienia
relacji narodowościowych. Tak powinno być. Choć na co dzień jestem sceptykiem,
to w tym zakresie pozostaję optymistą. Może tak się dzieje dlatego,
że o tym bardzo często myślę. W stanie wojennym, kiedy były bardzo
ponure czasy, ja ciągle spacerowałem pomiędzy Kolonią Wileńską a
Wilnem. W myślach. Dziś to jest dzielnica miasta, a ja wspominałem tamtą
drogę z jej przygodami krajobrazowymi. Jest to świat, do którego chętnie
się wraca. Powiedzmy szczerze, jakieś większe krwawe zaszłości nie
podzieliły naszych nacji. Litwa to nieduży kraj, wobec tego obowiązuje
nas wyjątkowa życzliwość i uwaga. Niech Litwini z tego korzystają.
I tak jest - brylują w Polsce ze swoimi teatrami, z plastyką, muzyką.
Są wysoko cenieni i bardzo serdecznie przyjmowani.
- Miejmy nadzieje, że tak będzie. Dziękując za rozmowę, chcę
zaprosić Pana na przyszłoroczne Międzynarodowe Spotkania Poetyckie "Maj
nad Wilią", podczas których planujemy więcej czasu poświęcić Pańskiej
twórczości.
- Jestem tym wzruszony. Życzę Polakom na Litwie i Litwinom sukcesów
we wzajemnym ubogacaniu siebie.
|
