ANDRZEJ POMIAN
Niepodleglosc
II. Tryumf
Gdy Rosja po rewolucji lutowej wypowiadala sie wyraznie, lecz nie calkiem jeszcze zobowiazujaco za niepodlegloscia Polski, a Zachod ciagle jeszcze nie zajmowal stanowiska, Niemcy i Austro-Wegry zabraly sie energicznie do wcielenia w zycie aktu z 5 listopada. Von Beseler i Kuk jako gubernatorzy okupacji niemieckiej i austriackiej Krolestwa Polskiego powolali cos w rodzaju sejmu polskiego - Tymczasowa Rade Stanu w Warszawie, ktora 15 stycznia 1917 roku w pierwszej swej Odezwie do Narodu Polskiego stwierdzila, ze "Wiekopomnym aktem z dnia 5 listopada 1916 r. monarchowie Niemiec i Austro-Wegier proklamowali i poreczyli niepodleglosc Panstwa Polskiego". Bylo to postawienie kropki nad "i".
6 kwietnia 1917 roku nastapila przelomowa zmiana w ukladzie sil na froncie zachodnim. Oto Stany Zjednoczone Ameryki Polnocnej wypowiedzialy wojne Niemcom, przystepujac do Ententy. W sprawie polskiej ocknal sie wreszcie Zachod Europy, zreszta polowicznie, gdyz liczyl sie ciagle z Rosja juz nie carska. Dekretem z 4 czerwca 1917 roku prezydent Francji postanowil stworzyc armie polska na ziemi francuskiej. 15 sierpnia Roman Dmowski zorganizowal w Lozannie Komitet Narodowy Polski z siedziba w Paryzu. 20 wrzesnia Francja uznala ten Komitet za "oficjalna organizacje polska", Anglia, Wlochy i Stany Zjednoczone uczynily to kolejno w pazdzierniku i listopadzie 1917 roku.
Tymczasem Jozef Pilsudski - oponent Dmowskiego - jako czlonek Tymczasowej Rady Stanu stal sie dla Niemcow sola w oku wskutek swej bezkompromisowej postawy niepodleglosciowej. Niektorym oficerom Legionow tlumaczyl, ze Rosja juz odpadla z gry, a nasze interesy staly sie sprzeczne z niemieckimi. Oczekiwal zwyciestwa Ententy i konsekwentnie sprzeciwil sie skladaniu przez legionistow z Krolestwa przysiegi na braterstwo broni z Niemcami. Wywolal kryzys, ktory spowodowal internowanie odmawiajacych przysiegi legionistow i zmiane w organizacji sil polskich u boku armii austro-wegierskiej. Sam Pilsudski wystapil z Rady.
W tych warunkach Niemcy 22 lipca 1917 r. aresztowali zarowno jego, jak i bylego szefa sztabu Pierwszej Brygady Legionow Kazimierza Sosnkowskiego (1885-1969). Obu osadzili w twierdzy w Magdeburgu, najpierw 23 sierpnia Pilsudskiego, a kilka dni pozniej - Sosnkowskiego.
Polacy wszedzie, gdzie byli, tworzyli formacje wojskowe. Na Bialorusi w sierpniu 1917 roku zorganizowal sie I Korpus Polski pod dowodztwem gen. Jozefa Dowbora-Musnickiego (1867-1937). Powstal on z inicjatywy Wladyslawa Raczkiewicza (1885-1947), wowczas prezesa Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego w Rosji, pozniejszego prezydenta Rzeczypospolitej na emigracji (1939-1947).
W Warszawie Niemcy powolali do zycia trzyosobowa Rade Regencyjna. Regentami zostali: ksiadz arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski (1862-1938), od roku 1919 - kardynal; ksiaze Zdzislaw Lubomirski (1865-1941), w latach 1916-1917 prezydent Warszawy; Jozef August Ostrowski (1850-1923), ziemianin, ugodowiec, posel do rosyjskiej Rady Panstwa (1906-1914), podczas wojny - aktywista. 27 pazdziernika 1917 roku stawili sie oni w katedrze Swietego Jana i zlozyli uroczysta przysiege: "Rzady sprawowac bedziemy dla ogolnego dobra, dla stworzenia potegi, niepodleglosci, chwaly, wolnosci i szczescia Ojczyzny". Uznali Rade Regencyjna "za najwyzsza wladze w Krolestwie Polskim". W rzeczywistosci decydujacy glos ciagle jeszcze do nich nalezal.
6-8 listopada 1917 r. bolszewicy dokonali w Rosji zamachu stanu, zwanego rewolucja pazdziernikowa (wedle stylu julianskiego 24-26 pazdziernika 1917 r.). Objeli wladze. Na ich czele stanal Lenin, czlowiek duzej inteligencji i niebezpieczny, bezwzgledny i okrutny tworca systemu sowieckiego.
Rewolucja pazdziernikowa zmienila sytuacje miedzynarodowa. Szefowie rzadow Ententy zebrali sie 29 listopada 1917 r., aby ustalic cele wojny. 3 grudnia Francja i Wlochy chcialy wymienic wsrod nich odbudowe panstwa polskiego. Do takiej uchwaly nie dopuscil premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George. 5 stycznia 1918 roku wypowiedzial sie wprawdzie za niepodlegloscia Polski, ale tylko na ograniczony uzytek wewnatrzbrytyjski. Byl wobec nas zawsze niechetny, a pod koniec zycia, juz po drugiej wojnie swiatowej, zional do Polski nienawiscia. Wielki wplyw wywieral na niego historyk angielski Lewis Namier (wlasc. Ludwik Namierowski), polski Zyd z Galicji. Sprawe polska reprezentowal wowczas na Zachodzie Dmowski, zadeklarowany antysemita. Z jego powodu Zydzi brytyjscy prowadzili namietna kampanie antypolska, za co Namiera wyrzekli sie rodzice. Zarzut antysemityzmu, uwazanego za przypadlosc ogolnopolska, niezgodnie zreszta z prawda, szkodzil nam niemalo i wtedy, a i pozniej.
Zabral znow glos prezydent Stanow Zjednoczonych Wilson. W trzynastym punkcie jego czternastopunktowego oredzia do Kongresu z 6 stycznia 1918 roku czytamy: "Nalezy stworzyc niezawisle panstwo polskie, ktore winno obejmowac terytoria zamieszkane przez ludnosc niezaprzeczalnie polska, i ktoremu nalezy zapewnic swobodny i bezpieczny dostep do morza, i ktorego niezawislosc polityczna i gospodarcza oraz integralnosc terytorialna nalezy zagwarantowac paktem miedzynarodowym".
W Rosji bolszewickiej Lenin pokazal swe rogi. 9 lutego 1918 roku zawarl w Brzesciu Litewskim pokoj z Ukraina i przyznal jej niektore ziemie polskie, w tym Chelmszczyzne. Rada Regencyjna ostro przeciwko temu zaprotestowala, ale Zachod na razie niczego nie zauwazyl.
Zauwazyl to jednak plk Jozef Haller (1873-1960), pozniejszy general, dowodca II Brygady Legionow. Na znak protestu w nocy z 15 na 16 lutego 1918 roku przedarl sie z wojskiem przez pierscien austriacki na Ukraine, polaczyl sie tam z II Korpusem Polskim i objal jego faktyczne dowodztwo, tworzac sile okolo 7 tysiecy zolnierzy. Otoczony po kilku miesiacach przez Niemcow, wydal im 11 maja bitwe pod Kaniowem. Przegral, ale uniknal niewoli i zostal naczelnym wodzem polskich jednostek wojskowych w Rosji juz jako general. Niektorzy z jego oficerow przedostali sie na Kuban.
23 lutego 1918 roku Francja powierzyla kierownictwo polityczne armii polskiej na swoim terenie Komitetowi Narodowemu Polskiemu Dmowskiego.
Na Bialorusi I Korpus Polski liczyl na poczatku tego roku 29 tysiecy zolnierzy. Dowbor-Musnicki, ktory mial walczyc z Niemcami, w zmienionej sytuacji popadl w konflikt z Armia Czerwona. W maju na zadanie Niemcow musial swoj Korpus rozwiazac, a zolnierzy odeslac do kraju. I Korpus odegral jednak role drozdzy dla nowych formacji wojskowych polskich w Rosji.
Nim to sie stalo, Lenin znow pokazal rogi. 3 marca 1918 r. zawarl pokoj z panstwami Ententy. Zachod, ciagle sie jeszcze liczacy z Rosja, nawet bolszewicka, zareagowal dopiero po trzech miesiacach. 3 czerwca 1918 premierzy Francji, Wloch i Wielkiej Brytanii, tak jest - Wielkiej Brytanii - zajeli sie znow sprawa polska i nareszcie uchwalili, ze "utworzenie jednego zjednoczonego i niepodleglego panstwa polskiego z wolnym dostepem do morza jest jednym z warunkow trwalego i sprawiedliwego pokoju i panowania sprawiedliwosci w Europie"1). Lloyd George nie wierzyl jednak, aby Polacy byli zdolni utrzymac wlasne panstwo.
Latem 1918 r. gen. Jozef Haller wydostal sie z Rosji przez Murmansk i 13 lipca przybyl do Paryza. Wskutek znacznego doplywu ochotnikow z Polonii Stanow Zjednoczonych Armia Polska we Francji liczyla juz 15 tysiecy zolnierzy. Haller pilnie sie nia zajal w ramach Komitetu Dmowskiego: rozpoczal rekrutacje sposrod jencow z armii austriackiej we Wloszech. Powstawala Armia Blekitna. 4 pazdziernika 1918 r. Haller zostal wreszcie mianowany przez Francje Naczelnym Wodzem tej armii. Mogl jednak z nia przybyc do kraju dopiero 21 marca 1920. Liczyla wtedy 66 tysiecy zolnierzy2). Donioslym posunieciem Hallera bylo wlaczenie do niej formacji polskich w Rosji.
Nalezala do nich 4. Dywizja Strzelcow Polskich, przemianowana pozniej w Polsce na 10. Dywizje Piechoty. Formowac ja zaczal na Kubaniu w sierpniu 1918 roku gen. Lucjan Zeligowski (1865-1947), dawny pulkownik rosyjski, nastepnie dowodca brygady w I Korpusie, po rozwiazaniu ktorego przedarlo sie do niego sporo oficerow. Jego dywizja zostala przetransportowana do Odessy, gdzie na poczatku 1919 roku wraz z ekspedycyjnymi wojskami greckimi i francuskimi toczyla walki z bolszewikami. Gdy Armia Czerwona przeszla do ofensywy, a Francuzi i Grecy zostali ewakuowani, Zeligowski skorzystal z praw alianckich przyslugujacych jego wojsku i przeszedl przez Dniestr do Rumunii. Przez Besarabie i Bukowine, wsrod utarczek z bolszewikami zza rzeki, przedarl sie do niepodleglej juz Polski w czerwcu 1919 roku. Byla to jedyna wielka jednostka wojska polskiego, ktora zdolala sie wydostac z Rosji w szyku bojowym i z bronia w reku.
W skladzie dywizji Zeligowskiego znalazl sie w Polsce pulk ulanow pod dowodztwem majora, pozniejszego generala Konstantego Plisowskiego (1890-1941). Na jego to czele Plisowski poprowadzil 11 lipca 1919 roku slawna szarze pod Jazlowcem na wojsko ukrainskie, po ktorej jego pulk otrzymal nazwe 14. Pulku Ulanow Jazlowieckich. Pod koniec kampanii wrzesniowej 1939 r. Plisowski dostal sie do niewoli sowieckiej. Uwieziony w obozie jenieckim w Starobielsku, zostal zamordowany w maju 1941 pod Charkowem.
Powracam do roku 1918 w Polsce. Rada Regencyjna zaczela sie uniezalezniac od okupacyjnych wladz niemieckich. 7 pazdziernika rozwiazala Rade Stanu i w swoim manifescie stwierdzila, ze "zbliza sie pokoj, a wraz z nim ziszczenie nigdy nieprzedawnionych dazen Narodu Polskiego do zupelnej niepodleglosci". Piec dni pozniej Rada Regencyjna objela wladze zwierzchnia nad Polska Sila Zbrojna, zwana polskim Wehrmachtem, powstalym z legionistow, ktorzy zlozyli przysiege. Wreszcie 19 pazdziernika oglosila pobor obywatelski do sluzby czynnej w szeregach Armii Polskiej.
Wypadki rozwijaly sie teraz blyskawicznie. 28 pazdziernika poslowie polscy do parlamentu austriackiego zorganizowali w Krakowie Polska Komisje Likwidacyjna pod przewodnictwem Wincentego Witosa, wybitnego dzialacza ludowego. Objela ona rzady w Galicji. 31 pazdziernika rozpoczely sie we Lwowie walki polsko-ukrainskie, ktore sie zakonczyly zwyciestwem Polakow 23 listopada. Wczesniej, 3 listopada, skapitulowaly Austro-Wegry i rozpadly sie po kilku dniach na panstwa narodowe. 7 listopada w Lublinie, niedawnej siedzibie okupacji austriackiej, powstal Tymczasowy Rzad Ludowy Republiki Polskiej. Jego premierem zostal socjalista Ignacy Daszynski (1866-1936), jednym z ministrow - Tomasz Arciszewski (1877-1955), pozniejszy premier na emigracji, a Naczelnym Wodzem - plk Edward Rydz-Smigly (1886-1941), pozniejszy marszalek, Naczelny Wodz podczas kampanii wrzesniowej. Objal on swoj urzad w zastepstwie nieobecnego Pilsudskiego.
Jeszcze w lipcu 1918 r. Niemcy okupowali znaczna czesc wschodniej Francji, ale pod naporem naczelnego wodza sojusznikow gen. Ferdynanda Focha zaczeli sie cofac i cofali sie bez ustanku. Kanclerz Rzeszy ksiaze Maksymilian Badenski rozumial doskonale, co to znaczy, i doszedl do przekonania, ze nalezy uporzadkowac sytuacje w Polsce, gdzie przebywaly jeszcze duze sily niemieckie. W zwiazku z tym pomyslal o uwolnieniu Pilsudskiego. 31 pazdziernika 1918 roku przybyl do Magdeburga oficer kawalerii niemieckiej hrabia Harry Kessler i zaofiarowal mu wolnosc w zamian za zobowiazanie, ze nie podejmie zadnych dzialan przeciwko Niemcom, zadowoli sie odzyskaniem Poznanskiego i nie wysunie zadnych roszczen do Gdanska i Slaska. Spotkal sie ze stanowcza odmowa. Gdy w Niemczech nabrzmiewaly nastroje rewolucyjne, 5 listopada rzad niemiecki powzial decyzje uwolnienia Pilsudskiego. Hrabia von Kessler zjawil sie znow w Magdeburgu 8 listopada, nie stawial juz zadnych warunkow, zabral samochodem Pilsudskiego i Sosnkowskiego do Berlina i umiescil ich w hotelu.
Niemcy probowali jeszcze naklonic Pilsudskiego do zlozenia przyrzeczen; gdy jednak w Berlinie wybuchla rewolucja, odwiezli jego i Sosnkowskiego na dworzec do pociagu skladajacego sie z lokomotywy i jednego wagonu. Poznym wieczorem pociag ruszyl do Warszawy. Rano 10 listopada Pilsudski i Sosnkowski przybyli na warszawski Dworzec Glowny, gdzie powitali ich ksiaze Lubomirski w imieniu Rady Regencyjnej i pulkownik Adam Koc (1891-1969), komendant naczelny POW, z grupa legionistow.
W Warszawie odbyly sie manifestacje powitalne. POW wyszlo z ukrycia i razem ze studentami przystapilo do rozbrajania Niemcow, ktorzy stawiali opor tylko okazyjnie. Wieczorem Pilsudski nawiazal kontakt z Niemiecka Rada Zolnierska i zawarl z nia uklad co do ewakuacji wojsk niemieckich z Krolestwa.
Nastepnego dnia, 11 listopada, wybuchla rewolucja w calych Niemczech. Usilujac uciec, zreszta bezskutecznie, von Beseler wymknal sie z Warszawy i statkiem poplynal w dol Wisly. Rozbrajanie Niemcow objelo i prowincje. Wieczorem cale niemal Krolestwo Polskie bylo juz od nich wolne. Niemcy skapitulowaly wobec Ententy. Tegoz dnia Rada Regencyjna powierzyla Pilsudskiemu wladze nad wojskiem i naczelne dowodztwo. Podporzadkowali sie mu gen. Tadeusz Rostworowski (1866-1928), dowodca Polskich Sil Zbrojnych, plk Boleslaw Roja (1876-1940), komendant wojska polskiego w Krakowie, i Rydz-Smigly z Lublina. Na razie Pilsudski ma do bezposredniej dyspozycji niespelna 10 tysiecy zolnierzy.
12 listopada Pilsudski obejmuje stanowisko Naczelnego Wodza. 14 listopada Rada Regencyjna rozwiazuje sie i przekazuje mu wszystkie swoje obowiazki oraz odpowiedzialnosc wzgledem narodu. Pilsudski nie chce jednak zawdzieczac swej wladzy Radzie. Totez 16 listopada tylko jako Wodz Naczelny Armii Polskiej przekazuje zagranicy, w szczegolnosci rzadom Anglii, Francji i Wloch, note o istnieniu "Panstwa Polskiego niepodleglego, obejmujacego wszystkie ziemie zjednoczonej Polski", dodajac: "dzieki zmianom, ktore nastapily wskutek swietnych zwyciestw armii sprzymierzonych, wznowienie niepodleglosci i suwerennosci Polski staje sie odtad faktem dokonanym". Wreszcie 22 listopada wydaje dekret, w ktorym oznajmia: "Obejmuje jako Tymczasowy Naczelnik Panstwa Najwyzsza Wladze Republiki Polskiej i beda ja sprawowal do czasu zwolania Sejmu Ustawodawczego"3). Niepodlegla Polska obejmowala wowczas tylko czesc zaboru rosyjskiego i Galicje. Wyzwolenie z zaboru niemieckiego to osobny temat.
Pilsudski zawdzieczal wladze wylacznie sobie, swojej niezwykle wysokiej pozycji w spoleczenstwie, w pelni zasluzonej. Wtedy jeszcze uznawal nad soba Sejm, Sejm Ustawodawczy, do ktorego rozpisal wybory dopiero po kilku dniach. Przyrzekl przekazac mu wladze. Przyrzeczenia dotrzymal. Sejm utrzymal go na stanowisku Naczelnika Panstwa.
Polska odzyskala niepodleglosc w listopadzie 1918 roku, ktorego jednak dnia? 11, 12, 14, 15 czy 22? Gdy w roku 1928 zblizalo sie dziesieciolecie niepodleglosci, prezes Prokuratorii Generalnej Stanislaw Bukowiecki (1867-1944) zaproponowal dzien 11 listopada, kiedy to dziesiec lat przedtem Polska centralna stala sie wolna wlasnym wysilkiem, pozbywajac sie niemieckich wladz okupacyjnych. Pilsudski date te przyjal. Byla to jednoczesnie dziesiata rocznica dnia, w ktorym poddaly sie pod jego rozkazy wszystkie krajowe osrodki wojskowe.
11 listopada 1928 roku odbyly sie w calej Polsce uroczyste obchody dziesieciolecia niepodleglosci. Mieszkancy Warszawy wylegli na glowne ulice. Wieczorem tak ciasno zapelnili chodniki, ze tylko z wielkim trudem mozna sie bylo przecisnac.
Koncze trawestujac Mickiewicza (Pan Tadeusz):
I ja tam w tlumie bylem, miod i wino pilem,
A com widzial i slyszal w tekscie umiescilem.
---------------------------------------------
Przypisy:
1) Wszystkie zacytowane dokumenty zawarte sa
w dziele Powstanie II Rzeczypospolitej. Wybor dokumentow
1866-1985, pod redakcja Haliny Janowskiej i Tadeusza
Jedruszczaka, Warszawa 1984.
2) Plk Adam Sawczynski, Polska w obronie swoich granic.
Wojna z bolszewikami; w dziele zbiorowym Polska
niepodlegla i druga wojna swiatowa (1918-1945), Londyn
1959, Orbis, v. str. 10.
3) Waclaw Jedrzejewicz: Jozef Pilsudski (1867-1935). Zyciorys, Londyn 1982, v. str. 53-59.
|
