HENRYK MISZTAL
Dokument aktywnosci
polskiej emigracji w USA
(Monografia Danuty Piatkowskiej o polskich kosciolach
w Nowym Jorku)
 Z
radoscia nalezy powitac ukazanie sie dlugo oczekiwanej pracy,
ktora bedac obiektywnym, opartym na zrodlach dokumentem aktywnosci
polskiej emigracji w USA, jest napisana jezykiem barwnym,
zywym, nie pozbawionym osobistych spostrzezen, refleksji,
zdjec, tabel i wykresow, nazwisk tych, ktorzy budowali od
podstaw, i tych, ktorzy jeszcze zyja i pamietaja wiele. Praca,
jak doskonaly film dokumentalny, ale nie pozbawiony scenariusza,
uchyla nam rabka tajemnic Polonii: ciezkiej pracy, sukcesow,
zalaman i wiernosci wartosciom wyniesionym z macierzy.
Na ksiazke sklada sie wstep, siedem rozdzialow, wykaz zrodel i literatury, wykaz skrotow, zakonczenie i - co jest niezwykle cenne - indeks nazwisk i spis zdjec. We wstepie autorka rzeczowo i syntetycznie ustosunkowala sie do juz istniejacej literatury i zrodel. Dotychczas nikt wprost nie zajmowal sie historia kosciolow i parafii polskich rzymskokatolickich w Nowym Jorku na podstawie tak szerokiego materialu zrodlowego. Moze to byl juz "ostatni dzwonek", aby dokumentacja nie zginela w trakcie remontow plebani czy tez innych "porzadkow" przeprowadzonych w sekretariatach parafii.
Danuta Piatkowska za cel pracy postawila sobie "pokazanie polskich kosciolow i polskich parafii rzymskokatolickich w Nowym Jorku w ich wymiarze historycznym oraz wskazanie ewolucji, ktorej ulegaly od zalozenia az do momentu zakonczenia opracowania, czyli do 11 wrzesnia 2001 roku". W pracy zajmuje sie dziewietnastoma kosciolami rzymskokatolickimi "zbudowanymi przez polskich imigrantow" bez wzgledu na to, czy pracuja w nich polscy kaplani lub czy poslugi kaplanskie sprawuja ksieza innych narodowosci, czy sluza celom kultowym lub tez innym, czy istnieja jeszcze, czy juz ich nie ma. Slusznie jako kryterium wyboru autorka przyjela fakt "budowy kosciola przez polskich imigrantow", gdyz problematyka powstania, funkcjonowania i zaniku parafii polonijnych jest zjawiskiem bardzo zlozonym.
Rozdzial I, wprowadzajacy, zatytulowany W nowym swiecie, zawiera informacje o liczbie polskich parafii w Stanach Zjednoczonych, czasie i miejscu ich tworzenia, przyczynach zanikania, wskazuje na role kaplana w procesie funkcjonowania parafii rozumianej nie tylko jako osrodek zycia religijnego, ale takze kulturotworczego, narodowego i w najszerszym tego slowa znaczeniu - spolecznego. W pieciu nastepnych ukazuje dzieje polskich kosciolow rzymskokatolickich w pieciu dzielnicach Nowego Jorku. Wreszcie ostatni rozdzial zostal zatytulowany: Ksieza podazaja za ludzmi. Przybliza on problem wedrowki Polakow po roznych dzielnicach Nowego Jorku, a wraz z nimi przemieszczania sie polskich parafii i kosciolow.
Dokladna lektura pracy Danuty Piatkowskiej dostarcza dowodow, iz literatura swiatowa wzbogaca sie o cenna prace, jakiej oczekiwala od dawna nie tylko Polonia amerykanska, macierzysty kraj, a takze szerokie rzesze czytelnikow, ktorzy kierowali sie lub nadal kieruja stereotypami w ocenie Polakow za granica. Praca siega do korzeni religijnosci spoleczenstwa polskiego, jego kultury, patriotyzmu, nie omijajac wad i przywar narodowych. Jest dokumentem aktywnej wiary polskiej emigracji do Stanow Zjednoczonych Ameryki Polnocnej. Obfituje w fakty, daty, liczby, nazwiska wydobyte z dokumentow odnajdywanych w archiwach publicznych i prywatnych. Do najbardziej wiarygodnych naleza ksiegi parafialne, ktore bedac dokumentami publicznymi, z samego prawa gwarantuja wiarygodnosc. Autorka nie poprzestaje na prezentacji ich zawartosci, ale stara sie wyciagac wnioski, stawiac hipotezy, niekiedy pytania pozostajace bez odpowiedzi. Problematyka wynikajaca z wpisow metrykalnych dotyczy nazwisk polskich na tle amerykanskiego tygla jezykowego, pochodzenia spolecznego emigracji, wieku dzieci chrzczonych, fal emigracyjnych, skutkow dzialania amerykanskiego prawa imigracyjnego, zamoznosci, wyksztalcenia, rodzajow uprawianej dzialalnosci zawodowej, pochodzenia spolecznego, zamoznosci, wieku umierajacych, a nawet chorob, na ktore cierpieli polscy emigranci.
Wszystkie inne dokumenty prywatne Danuta Piatkowska stara sie uwiarygodnic szeroka gama srodkow dowodowych, jak: oswiadczenia naocznych swiadkow, wypowiedzi wspolczesnie zyjacych potomkow polskich emigrantow, roznorodne dokumenty, wizje lokalne dokonywane przez sama autorke, szczegolowe badanie najdrobniejszych inskrypcji, albumow, tabliczek donacyjnych, biuletynow parafialnych, kronik itp. Czesto przytacza fragmenty dokumentow sprzed stu i wiecej lat w oryginalnym brzmieniu.
Przeprowadza ciekawe analizy przyczyn powstania, dzialalnosci i zaniku polskich parafii w Nowym Jorku. Glowne czynniki to asymilacja jezykowa oraz mobilnosc spoleczna i przestrzenna, sklad etniczny dzielnic, polityka imigracyjna rzadu amerykanskiego oraz nowe ustawy wprowadzajace system kwotowy i faworyzujace kraje pozaeuropejskie, naplyw tzw. imigracji wewnetrznej z Portoryko, dezintegracja zwartych spolecznosci, np. wynoszenie sie bialych (w tym Polakow) z dzielnic tradycyjnie zamieszkanych przez okreslone grupy etniczne do innych. Z analiz tych wylania sie bardzo wszechstronny i roznobarwny opis przejawow dzialalnosci Polonii amerykanskiej. W pracy znajdujemy tez ciekawe spostrzezenia na temat spolecznego przekroju Polonii amerykanskiej w Nowym Jorku. W starej Polonii przewazaly: branza spozywcza, przemyslowa, uslugowa, praca najemna, sprzatanie mieszkan; natomiast brak bylo lekarzy, dentystow, pielegniarek, inzynierow. Ta sytuacja zmienila sie po przybyciu emigracji postsolidarnosciowej; zaczeli sie pojawiac informatycy, inzynierowie, lekarze, pielegniarki, wiele osob znajacych jezyk angielski albo podejmujacych trud jego przyswojenia. Tym samym procesy asymilacyjne z miejscowym spoleczenstwem przebiegaja szybciej.
Uzyte w tytule pracy okreslenie "koscioly polskie" Piatkowska rozumie szeroko, omawiajac nie tylko budynek z jego wystrojem zewnetrznym, wewnetrznym, stanem zachowania, ale takze przedstawia poszczegolne parafie polskie z ich religijnymi i pozareligijnymi formami dzialania. Wsrod tych ostatnich omawia dzialalnosc spoleczna (roznego rodzaju stowarzyszenia majace na celu niesienie pomocy charytatywnej, oswiatowej, kulturalnej czy prawnej). Autorka slusznie pisze: "Kazdy kosciol polski na amerykanskiej ziemi jest swoistego rodzaju sanktuarium naszej historii w tym kraju". Ponadto autorka poswieca wiecej miejsca niektorym wybitniejszym kaplanom, "szalencom Bozym", kaplanom akceptowanym przez okreslona spolecznosc, pracujacym w polskich kosciolach. Ich zycie i dzialalnosc wpisaly sie na trwale w dzieje tych kosciolow i spolecznosci parafialnych. To oni byli i sa inicjatorami roznych form dzialalnosci spolecznej skupisk polonijnych. Od zaangazowania i pomyslowosci kaplana zalezy w duzej mierze stan nie tylko budynku koscielnego, ale i obraz aktywnosci danej parafii. Z tych przyczyn zasluguja na ocalenie od zapomnienia.
Ksiazka pokazuje bogactwo form zycia polonijnego, skupionego lub zainicjowanego w polskich kosciolach Nowego Jorku. Autorka stawia wiele pytan i stara sie na nie odpowiedziec. Niekiedy wprost przyznaje, ze pewne tezy sa juz nie do udowodnienia. W ten sposob praca nabiera waloru naukowego i sama staje sie dokumentem.
Danuta Piatkowska jest znana w Stanach Zjednoczonych z licznych publikacji naukowych i popularnonaukowych, artykulow, reportazy i wywiadow. Posiada dobre przygotowanie od strony warsztatowej. Obfite przypisy uwiarygodniaja wywody, a odpowiednio zastosowany system skrotow sprawia, ze liczne przypisy i odsylacze nie sa uciazliwe w czytaniu. Tresc pracy zostala podzielona na czytelne i logicznie powiazane ze soba rozdzialy. Wewnatrz nich znajdujemy wiele zgrabnie pomyslanych podtytulow ulatwiajacych zrozumienie tresci. Jezyk jest plynny, obrazowy, obfitujacy w porownania, przenosnie, a forma skrotow myslowych (jezyk encyklopedyczny) nie razi, lecz przeciwnie, pozwala przekazac duzo tresci przy stosunkowo niewielkiej objetosci dziela, co sprawia, ze lektura staje sie przyjemnoscia.
Zaleta omawianej publikacji jest tez osobiste zaangazowanie i entuzjazm autorki, widoczne na stronach ksiazki w postaci wlasnych refleksji i filozoficznych uwag. Na podkreslenie zasluguje takze duzy obiektywizm prowadzonych wywodow, rozwazanie roznych racji, szukanie przyczyn okreslonych zjawisk czy faktow, umiejetne wyciaganie wnioskow z dostepnej dokumentacji. W sumie praca, choc jest dokumentem, przybiera niekiedy forme eseju, ktory czyta sie z zainteresowaniem.
O sprawach skomplikowanych Danuta Piatkowska potrafi pisac prosto i zrozumiale dla kazdego czlowieka. Praca jest adresowana do szerokiego grona czytelnikow interesujacych sie dziejami naszego wychodzstwa na ziemi amerykanskiej, a takze do samej Polonii poszukujacej swoich korzeni, swojej tozsamosci i systemu wartosci, ktory wzbogaca roznorodnosc kultury nowego kraju o elementy nowe, pozytywne, bedace dorobkiem naszej ponadtysiacletniej historii. Jest to praca, ktorej nie da sie czytac bez wzruszenia.
------------------------------
Danuta Piatkowska, Polskie koscioly w
Nowym Jorku, Nowy Jork-Opole 2002, s. 614, cena 40 dol. plus
6,50 dol. porto w przypadku zamowienia z wysylka (do nabycia
w Ksiegarni Nowego Dziennika).
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
