HALINA NIEDZIELSKA
75-lecie Fundacji Kosciuszkowskiej
 Obchody
zwiazane z diamentowym jubileuszem Fundacji Kosciuszkowskiej
zostaly zaplanowane na dwa lata. Przesadzil o tym szczegolny
splot okolicznosci. Fundacja powstala w grudniu 1925 roku,
totez 75-lecie przypada na przelomie nie tylko stuleci,
ale drugiego i trzeciego tysiaclecia. Bogaty program uroczystosci
zamknie w pazdzierniku 2001 roku konferencja zorganizowana
przy wspoludziale Uniwersytetu Jagiellonskiego.
Jeszcze kilkanascie lat temu, zanim dokonaly sie w Polsce
daleko idace przemiany, najwazniejszym swiadectwem obecnosci
Fundacji Kosciuszkowskiej w swiadomosci rodakow byl Slownik
Kosciuszkowski, do dzis cieszacy sie doskonala opinia
wsrod uzytkownikow. Nic wiec dziwnego, iz w planie jubileuszu
znalazlo sie przygotowanie poprawionego i rozszerzonego
wydania slownika, ktore ma zawierac 60 tysiecy hasel. Bardzo
ambitny projekt1) - majacy takze symboliczne znaczenie
- zapoczatkuje w przyszlym roku wydanie pierwszego tomu.
Rok 2000 obfitowal w tyle wydarzen, iz koniecznoscia staje
sie dokonanie wyboru sposrod tych najwazniejszych. Obchody
zainaugurowal jubileuszowy bal, zorganizowany w hotelu Waldorf-Astoria.
W organizowanej przez fundacje serii koncertow muzyki kameralnej,
transmitowanych przez radio WQXR, wziely m.in. udzial zespoly:
The Penderecki String Quartet, The Arcadian Trio i The New
Century Saxophone Quartet. Mial tez miejsce 51. Konkurs
Chopinowski. Odbywaly sie wystawy i spotkania autorskie,
m.in. z Adamem Zamoyskim. Fundacja znalazla sie wsrod sponsorow
waznych inicjatyw i imprez. Nalezala do nich bardzo ciekawa
wystawa objazdowa "Land of the Winged Horsemen. Art in Poland
1572-1764", jak rowniez pokaz filmu dokumentalnego poswieconego
organizacji "Zegota", ratujacej Zydow podczas okupacji.
Jednakze najwazniejszym punktem programu stala sie jubileuszowa
wizyta czlonkow Rady Nadzorczej w Polsce. 25 pazdziernika
br. prezes fundacji Joseph Gore zostal udekorowany Krzyzem
Komandorskim Orderu Zaslugi RP za wybitne osiagniecia w
rozwoju polsko-amerykanskiej wspolpracy w dziedzinie kultury
i nauki. Kulminacja uroczystosci byl zorganizowany przez
fundacje koncert, ktory odbyl sie w Teatrze Narodowym. Grala
orkiestra Sinfonia Varsovia pod dyrekcja Mariusza Smolija,
solista byl slynny pianista jazzowy Adam Makowicz. Opisana
tu wizyta miala charakter kulturalny i naukowy. Joseph Gore
wreczyl pamiatkowy medal Jerzemu Kozminskiemu, prezesowi
Polish-American Freedom Foundation. Galeria Zacheta z okazji
stulecia swego istnienia zostala obdarowana obrazem pedzla
Mariana Bogusza.
Wsrod jubileuszowych imprez wypada tez odnotowac udane
wystawienie przy wspoludziale Polskiego Instytutu Teatralnego Halki Stanislawa Moniuszki w wykonaniu amerykanskiego
zespolu. Za wydarzenie o duzej literackiej randze nalezy
uznac seminarium poswiecone wizerunkowi Ameryki Polnocnej
w oczach polskich pisarzy i poetow.
Pionierskie poczatki
Fundacja Kosciuszkowska powstala2) dzieki marzeniu
imigranta z Malopolski, ktory wywedrowal za ocean nie tylko
za chlebem. Stefan Mierzwa urodzil sie 12 listopada 1892
roku w wiosce Rakszawa w poblizu Lancuta. Jego ojciec trudnil
sie tkactwem. Juz jako dziecko Stefan garnal sie do nauki,
na gimnazjum nie starczylo jednak pieniedzy, tym bardziej
iz trzeba bylo splacac dlug zaciagniety na kupno gospodarstwa
w Baszni Dolnej. Uzyskawszy zaproszenie od Jozefa i Teresy
Stoninow, siedemnastoletni Stefan zdecydowal sie na wyjazd
do Stanow Zjednoczonych.
W lutym 1910 r. wyruszyl do Bremy z niezbedna suma austriackich
guldenow w kieszeni. Nieomalze za pierwsze zarobione w USA
pieniadze kupil slownik jezyka angielskiego i wkuwal systematycznie
nowe slowka. Jesienia zaczal uczeszczac na wieczorowe kursy
jezykowe, najpierw w szkole publicznej, a pozniej w Carnegie
Institute.
Zdobycie wyksztalcenia wymagalo wowczas duzych wyrzeczen,
gdyz nalezalo je pogodzic z ciezka praca na chleb. Stefan
Mierzwa dostal sie do Amherst College. Dyplom magisterski
(M.A.) uzyskal po rocznych studiach na Harvardzie (1921),
co pozwolilo mu na uzyskanie pozycji wykladowcy na uniwersytecie
Drake. Przez trzy lata prowadzil tam zajecia z ekonomii.
W 1922 roku Mierzwa poslubil mloda nauczycielke Katarzyne
Twarog, o ktorej wzgledy staral sie od pieciu lat. Na przeszkodzie
stalo wylacznie jej przywiazanie do zawodu.
Idea powolania fundacji rodzila sie stopniowo, a poczatkowe
zamierzenia mialy skromny charakter. Zalazkiem bylo zgromadzenie
kwoty 5000 dol., ktora wedlug obliczen Stefana Mierzwy miala
pokryc koszt podrozy i utrzymania osmiu polskich studentow
w USA, przy zalozeniu, ze amerykanskie uczelnie przyznaja
im stypendium na oplate czesnego. Czasy nie sprzyjaly projektowi
z roznych powodow. Polonia pospieszyla z daleko idaca pomoca
krajowi podczas I wojny swiatowej. Niestety, na poczatku
lat 20. naduzyto - w wielu wypadkach - tej hojnosci, co
wywolalo szczegolna nieufnosc. Nie odczuwano tez powszechnie
potrzeby takich dzialan.
Jednak w ciagu kilku miesiecy udalo sie zebrac zamierzona
sume, ktora poltora roku pozniej urosla do 7000 dol. Funduszem
zarzadzal Polish American Scholarship Committee, zorganizowany
przez Stefana Mierzwe. Prezesem zostal polski minister pelnomocny
w Waszyngtonie3) dr Wladyslaw Wroblewski, od poczatku
popierajacy idee wymiany. Wsrod czlonkow komitetu znalezli
sie dwaj Amerykanie. Rektor Vassar College dr Henry Noble
MacCracken wrocil niedawno z Krakowa, gdzie prowadzil wyklady
na Uniwersytecie Jagiellonskim. Samuel M. Vauclain byl dyrektorem
i wlascicielem Baldvin Locomotive Works, a wsrod zagranicznych
kontrahentow firmy byla rowniez Polska.
Przyznano dziewiec stypendiow, ktore umozliwily Polakom
studia na najlepszych amerykanskich uniwersytetach, jak
Columbia czy Yale. Wyslano takze pierwszego Amerykanina
do Polski. Byl nim prof. Eric Kelly. Po rozliczeniu przychodow
i rozchodow przekazano ponad 1400 dol. na konto powstajacej
instytucji. Zblizalo sie wtedy 150-lecie zdobycia przez
Stany Zjednoczone niepodleglosci, co narzucilo nazwe fundacji.
Tadeusz Kosciuszko, walczacy "za wolnosc nasza i wasza",
wydawal sie wlasciwym patronem instytucji majacej krzewic
stosunki kulturalne pomiedzy USA a Polska. Kto wie, na ile
trafnie dobrana nazwa przyczynila sie do osiagniecia sukcesu.
Dzis fundacje rodza sie jak grzyby po deszczu. W latach
20. Stefan Mierzwa mierzyl sily na zamiary. Zgromadzenie
miliona dolarow jako funduszu zalozycielskiego instytucji
filantropijnej, zajmujacej sie dwustronna wspolpraca wydawalo
sie mrzonka. Nie istnialy tez zadne wzorce - Fulbright Foundation
jest znacznie pozniejszym przedsiewzieciem. Choc niektore
wskazowki organizacyjne mozna bylo zaczerpnac z wczesniej
zalozonej American-Scandinavian Association, w gruncie rzeczy
Fundacja Kosciuszkowska tworzyla sie od podstaw. Najwidoczniej
smialym w Ameryce szczescie sprzyja, skoro obecnie fundusz
wynosi 22 miliony dolarow.
W pamieci Josepha Gore'a, znajacego Stefana Mierzwe osobiscie,
zalozyciel fundacji zapisal sie jako czlowiek skromny, ktory
poswiecil jej zycie. Obecny prezes prowadzi te instytucje
od 13 lat, a wspolpracuje z nia od przeszlo 30 lat.
"Rzady przemijaja, narody pozostaja"
Fundacja Kosciuszkowska jest pierwsza amerykanska instytucja,
ktora wprowadzila do swego programu kulturalna i naukowa
wymiane z zagranica. Przyszlo jej dzialac w bardzo trudnym
okresie historycznym. Wielki kryzys zapoczatkowany krachem
na nowojorskiej gieldzie, dotknal nie tylko Ameryke, ale
i Europe. 1 wrzesnia 1939 roku wybuchla II wojna swiatowa
i rozpoczela sie okupacja. Polska wygrywajac wojne, przegrala
niepodleglosc. Wladze objeli komunisci, co ogromnie utrudnilo
wspolprace.
Fundacja miala do wyboru dwie drogi: ograniczyc sie jedynie
do upowszechniania kultury polskiej w USA lub prowadzic
wymiane zgodnie z przyjetym statutem. Jako instytucja apolityczna,
mogla sobie pozwolic na realizacje raz obranych celow, budujac
naukowe, edukacyjne i kulturalne pomosty pomiedzy ludzmi
ponad glowami rzadow. Podania o stypendium byly nadsylane
tutaj i fundacja dokonywala niezaleznego wyboru na miejscu.
Drastyczne zawezenie dzialalnosci do amerykanskiego podworka
i okopanie sie na niezlomnej pozycji byloby niepowetowana
strata dla narodu. Zachowujac wymiane, Fundacja Kosciuszkowska
otwierala okno na swiat. Kazdy zwiazek z Zachodem, kazdy
wyjazd, wymiana mysli i doswiadczen stanowily przeciez mniejszy
lub wiekszy wylom w ideologii i praktyce komunizmu.
Nowe wyzwania
Obalenie komunizmu i proces zmian stworzyly warunki dla
otwartych i normalnych stosunkow pomiedzy Stanami Zjednoczonymi
a Polska, tym samym fundacja i krajem. Reakcja na nowa sytuacje
byla blyskawiczna. Juz w 1989 roku otworzono biuro w Warszawie
przy ulicy Nowy Swiat 4, decydujac sie na dopracowanie szczegolow
koncepcji organizacyjnej w toku dzialania. Najwazniejsze
bylo posiadanie placowki umozliwiajacej kontakt ze srodowiskiem
akademickim i naukowym. Konieczne bylo zapewnienie szybkiego
obiegu informacji pomiedzy stronami, pozwalajacego na dostosowanie
programow do nowych potrzeb.
Jako przyklad niech posluza dwie szeroko rozumiane propozycje
programowe. Pierwsza z nich obejmuje propagowanie praktycznej
wiedzy o regulach dzialania rynku, co bylo szczegolnie wazne
w pierwszym okresie przemian. Fundacja poparla finansowo
Central and Eastern European Teachers Program. Jego zadaniem
bylo przeszkolenie polskich wykladowcow przez czolowe uczelnie
amerykanskie. Obejmowalo ono przedmiot i metodologie nauczania
w dziedzinie ekonomik stosowanych i nauk o biznesie. Po
serii spotkan z Amerykanska Izba Handlowa dzialajaca w Polsce
fundacja zainicjowala Business Studies Grants Program, ksztalcacy
biznesmenow. Bardzo uzyteczna okazala sie tez inicjatywa
podjeta na poczatku lat 90. W jej ramach studenci przygotowujacy
sie do dyplomu MBA uczestniczyli w procesie prywatyzacyjnym
w wybranych firmach. W sklad drugiej propozycji wchodzi
nauka jezyka angielskiego dla polskich licealistow, prowadzona
na obozach letnich pod patronatem UNESCO.
Przed 1989 rokiem wsrod stypendystow Fundacji Kosciuszkowskiej
przewazali mezczyzni (80%). Przewaznie byli to humanisci,
ludzie o pewnym dorobku, co podnosilo srednia wieku. Zmiany
w Polsce pozwolily na wyrownanie szans pomiedzy mezczyznami
i kobietami, a takze polozenie nacisku na ludzi mlodych.
Jednoczesnie zostaly podwyzszone wymogi stawiane kandydatom,
a sito kwalifikacyjne tworza dwie komisje akademickie -
w Warszawie i w Nowym Jorku. Projekty badawcze finansowane
przez fundacje podlegaja scislym rygorom. Nie wystarczy
juz zaproszenie od danej uczelni czy instytucji, konieczne
jest wykazanie sie wczesniejsza wspolpraca, jak rowniez
udokumentowanie projektu.
Obustronna wymiana
Fundacja Kosciuszkowska sponsoruje i wspomaga wiele wydarzen
kulturalnych, jak np. pamietny Festiwal Filmow Polskich
w Lincoln Center, amerykanskie premiery Ogniem i mieczem i Pana Tadeusza, czy mniej znane projekty, jak przygotowanie biografii wielkiej spiewaczki operowej
Marceliny Sembrich-Kochanskiej. Nie pomniejszajac wagi inicjatyw,
imprez i programow kulturalnych, wypada zwrocic szczegolna
uwage na programy edukacyjne i naukowe, realizowane dzieki
wymianie. O stypendia, granty i dofinansowanie moga sie
przede wszystkim ubiegac Polacy, Amerykanie polskiego pochodzenia
lub tez Amerykanie pragnacy studiowac polska kulture, historie
itp. W ciagu ostatniej dekady ze stypendialnych mozliwosci
skorzystalo 600 osob.
Zacznijmy od jednego z najstarszych programow. Pierwsza
letnia sesja, poswiecona jezykowi i kulturze polskiej, odbyla
sie w 1929 roku. Obecnie prowadzi je corocznie kilka znanych
polskich uczelni. Szkoly letnie ciesza sie wielkim powodzeniem.
Zdaja na piatke egzamin z popularyzacji Polski, zachecajac
uczestnikow do dalszych kontaktow i studiow.
Dwa dalsze programy obejmuja zarowno stypendia naukowe,
jak i granty w roznych dziedzinach, nie wymagajace doktoratu.
Stypendia sa przeznaczone dla kandydatow przygotowujacych
prace doktorska albo tez dla osob posiadajacych wymieniony
stopien, ktore zamierzaja prowadzic badania. Po stronie
amerykanskiej legalny status wymianie nadaje U.S. Department
of State, zas po stronie polskiej - Ministerstwo Edukacji
Narodowej. Ze stypendiow i grantow skorzystali m.in. Wladyslaw
Bartoszewski, Leszek Balcerowicz, Andrzej Dudzinski, Tomasz
Jastrun, Wiktor Osiatynski, Marek Piwowski, Franciszek Starowieyski
i Agata Tuszynska.
Kolejny program, pod nazwa Domestic Tuition Scholarship,
umozliwia kontynuowanie studiow nad polska problematyka
na uniwersytetach amerykanskich. Stypendia sa przeznaczone
dla obywateli i rezydentow Stanow Zjednoczonych. Kilka slow
nalezy poswiecic tzw. Polish Studies. Po obcieciu
nakladow i etatow na wydzialach slawistyki, powstala koniecznosc
wypelnienia programowej luki. Dzieki finansowej pomocy Fundacji
Kosciuszkowskiej Hunter College kontynuuje polski program,
a wiec nauke jezyka na dwoch poziomach i specjalistyczne
wyklady poswiecone literaturze i kulturze polskiej. W ramach
wzbogacenia i uatrakcyjnienia tego programu fundacja sprowadza
wykladowcow z Polski. Stawia im sie bardzo wysokie wymagania
profesjonalne, zobowiazujac do dodatkowej dzialalnosci na
kampusie. Pelnia oni role ambasadorow kultury polskiej.
W roku 2000 w realizacji programu Teaching Fellowships wzielo udzial dziesieciu profesorow.
Siedziba fundacji
31 grudnia 1945 roku Fundacja Kosciuszkowska znalazla sie
w posiadaniu wlasnej siedziby. Stefan Mierzwa uznal zakup
kamienicy przy 65 Street, polozonej o krok od Piatej Alei,
za jedno z najwiekszych osiagniec fundacji. Posiadanie budynku
z idealnie rozplanowanym wnetrzem, z punktu widzenia potrzeb
instytucji oznaczalo nie tylko upragniona stabilizacje,
ale i stworzenie warunkow dla dalszego rozwoju. Prestizowy
adres, ktory w Ameryce jest kluczem do sukcesu, tez mial
wplyw na sfinalizowanie transakcji. W zamierzeniu zalozycieli
fundacja miala stanowic zywy pomnik Kosciuszki, upamietniajac
bohatera swoja dzialalnoscia, wymagala wiec godnej oprawy,
a te dawala elegancka siedziba.
Budynek, harmonijnie laczacy elementy dwoch stylow - klasycystycznego
i wloskiego renesansu - budowano na zlecenie Jamesa Van
Allena, ziecia Williamowej Astorowej, pierwszej damy nowojorskiego
towarzystwa. Architekt Harry Allen Jacobs wzorowal sie na
rezydencji z 1772 r. usytuowanej na St. James Square. Nalezala
ona do lorda Strathmore, ktory byl ojcem Krolowej Matki
(wedlug oficjalnego tytulu) Elzbiety II.
Amerykanskiemu architektowi udalo sie oryginalnie rozplanowac
wnetrza, godzac funkcjonalnosc z elegancja. Rotunda na parterze
stanowi przedsionek do sali konferencyjnej i zarazem recepcyjnej.
Krecone schody o azurowej balustradzie lacza parter z pierwszym
pietrem, gdzie znajduje sie najbardziej reprezentacyjna
sala, zwana Galeria, wylozona debowym drewnem. Marmurowe
kominki, delikatna sztukateria i inne detale dopelniaja
calosci.
Ozdoba siedziby jest bardzo wartosciowa kolekcja dziel
sztuki, na ktora skladaja sie obrazy olejne, akwarele, grafiki
i szkice XIX-wiecznych i wspolczesnych mistrzow, jak rowniez
rzezby. Mozna podziwiac dziela Olgi Boznanskiej, Jozefa
Chelmonskiego, Juliana Falata, Jerzego, Juliusza i Wojciecha
Kossakow, Jacka Malczewskiego, Jana Matejki, Wlodzimierza
Przerwy-Tetmajera, Jana Styki i Leona Wyczolkowskiego. Zbiory
podkreslaja role, jaka pelni fundacja - symbolu polskiej
kultury w Stanach Zjednoczonych. Bogato reprezentowana jest
tematyka historyczna, militarna, polskie pejzaze, sceny
rodzajowe, portrety. Wiele prac przedstawia patrona fundacji
Tadeusza Kosciuszke, np. Bitwa pod Raclawicami Styki,
czy obraz ukazujacy go w West Point, pedzla Boleslawa Czedakowskiego.
-----------------
Przypisy:
1) Sklada sie nan ogrom pracy. W tym celu zostaly powolane
dwa zespoly leksykografow. Pracujacemu w Poznaniu przewodniczy
prof. Jacek Fisiak. W zespole doradcow sa Michal Mikos,
Charles E. Townsend i Robert Rothstein. Autorzy rozszerzonego
i poprawionego wydania pragna bowiem zachowac podstawowa
zalete slownika, a wiec odnoszenie hasel do amerykanskiej
angielszczyzny. Partnerem w tym przedsiewzieciu jest Fundacja
na rzecz Nauki Polskiej z siedziba w Warszawie.
2) Wykorzystalam tu wspomnienia Stefana Mierzwy, zawarte
w ksiazce pt. The Story of the Kosciuszko Foundation.
3) Mialo to miejsce, zanim placowka dyplomatyczna zostala
podniesiona do rangi ambasady.
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
