ANDRZEJ POMIAN
Polska w XX wieku
II. Polska Walczaca
Cz
I. Polska Odrodzona
Cz III. Polska powojenna
Pamieci serdecznych przyjaciol
Tadeusza i Daromily Zenczykowskich
poswiecam
 Dojscie
Hitlera do wladzy w Niemczech w roku 1933 nie obudzilo Europy
Zachodniej, przezywajacej lata zludzen po zwyciestwie Wielkiej
Brytanii i Francji przy decydujacym udziale Stanow Zjednoczonych
nad II Rzesza. Londyn i Paryz nie przejmowaly sie zbytnio
rozpoczeciem przez Hitlera - wbrew postanowieniom traktatu
wersalskiego z czerwca 1919 roku - rozbudowy wojska. Nie zareagowaly
na remilitaryzacje Nadrenii w roku 1936, gdy mozna bylo jeszcze
zmusic Niemcy do odwrotu. Nie byly przygotowane psychicznie
i politycznie do nowej wojny. Totez ukladaly sie z Berlinem,
jak zwykle kosztem innych, ludzac sie, ze w ten sposob kupia
pokoj. Ukladem monachijskim z 29 wrzesnia 1938 roku przyznaly
III Rzeszy czechoslowackie Sudety. Tylko brytyjska Partia
Pracy na czele z Clementem Attlee zaprotestowala przeciwko
temu ukladowi.
Wielka Brytania i Francja zaniepokoily sie dopiero wtedy, gdy Hitler podzielil Czechoslowacje i utworzyl Protektorat Czech i Moraw, calkowicie juz podporzadkowany Berlinowi, a Slowacje uzaleznil.
Wkrotce po ukladzie monachijskim, juz w pazdzierniku 1938 roku, Niemcy wystapily z kolei z roszczeniami wobec Polski, chcac polaczyc wlasciwa Rzesze z Prusami Wschodnimi eksterytorialna autostrada przez Pomorze i zmusic Warszawe do sojuszu przeciw Zwiazkowi Sowieckiemu. Warszawa nie ulegla i zadania niemieckie odrzucila, a 5 maja 1939 roku zawiadomila o tym caly swiat mowa sejmowa ministra spraw zagranicznych Jozefa Becka. W odpowiedzi na to Niemcy napadly na nas zbrojnie bez wypowiedzenia wojny 1 wrzesnia 1939 roku, a 17 wrzesnia przylaczyl sie do nich niespodzianym uderzeniem od wschodu Zwiazek Sowiecki. Nasi owczesni sojusznicy: Wielka Brytania i Francja wypowiedzialy Niemcom wojne 3 wrzesnia. Do tego czasu Polska, jak sie wyrazil Attlee, bronila sama jedna cywilizacji z bezprzykladna odwaga i epickim bohaterstwem. Ale i pozniej musiala walczyc samotnie z wrogiem gorujacym nad nia ogromnie liczebnoscia wojsk i technika bojowa. Wielka Brytania i Francja postanowily tymczasem po cichu odwlec swoja ofensywe do wiosny, pozostawiajac nas przewadze niemieckiej. Gdyby uderzyly we wrzesniu 1939 r., jak nam obiecaly, bylyby zapewne pokonaly Hitlera juz wtedy, jak to przyznali po wojnie czolowi generalowie niemieccy, rzucil on bowiem przeciwko nam swoje glowne sily ladowe, zwlaszcza pancerne i powietrzne, pozostawiajac na zachodzie jedynie slabe jednostki oslonowe. Niemcy nie byly wowczas jeszcze zdolne do prowadzenia dzialan na dwoch frontach.
W kampanii wrzesniowej wojsko polskie spisalo sie znacznie lepiej, niz to wtedy u nas myslano. Opierajac sie miazdzacej sile Niemiec i Zwiazku Sowieckiego walczylo 35 dni odwaznie i umiejetnie. Dali sie poznac wowczas zaszczytnie gen. Tadeusz Kutrzeba (bitwa nad Bzura); gen. Walerian Czuma (obrona Warszawy); wiceadmiral Jozef Unrug (obrona Wybrzeza i Helu); gen. Wiktor Thommée (obrona Modlina); gen. Franciszek Kleeber (ostatnia bitwa kampanii 2-6 pazdziernika pod Kockiem). Zginelo pieciu generalow - trzech: Mikolaj Boltuc, Jozef Rudolf Kustron i Stanislaw Grzmot-Skotnicki z bronia w reku, gdy uderzali na Niemcow; Franciszek Wlad zmarl z ran odniesionych w bitwie nad Bzura, a Jozef Olszyna-Wilczynski zostal zamordowany przez wojska sowieckie. Podczas oblezenia Warszawy wielkie znaczenie mialy wystapienia radiowe Stanislawa Starzynskiego, prezydenta stolicy.
Naczelny Wodz marszalek Edward Rydz-Smigly, bardzo dobry dowodca na szczeblu armii w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, w kampanii wrzesniowej zmagal sie z trudnosciami wojny z niezwykle poteznymi wrogami. Na jego miejscu nie wygralby i Aleksander Wielki. Fakt, ze przeszedl przez granice do Rumunii, jak myslano 17 wrzesnia, gdy walki jeszcze trwaly przez ponad dwa tygodnie, skompromitowal go wowczas w oczach spoleczenstwa nieznajacego okolicznosci jego decyzji. A oto fakty. Rydz-Smigly od 15 wrzesnia przygotowywal do obrony tzw. przedmoscie rumunskie wzdluz Dniestru i Stryja. Nastepnego dnia szef francuskiej Misji Wojskowej general Faury poinformowal go, jak sie mialo okazac - niescisle, ze wielka ofensywa sprzymierzonych na zachodzie ruszy z trzydniowym opoznieniem, 20 wrzesnia. Rydz doszedl do przekonania, ze kampania jest juz przegrana i porozumiawszy sie z rzadem i szefami misji wojskowych: francuskiej i brytyjskiej, postanowil jak najwiecej wojska sciagnac na poludnie, aby je przerzucic okrezna droga przez Rumunie i Wegry do Francji i tam odbudowac nasze sily zbrojne.
17 wrzesnia zaskoczyla go wiadomosc, ze Armia Czerwona wkroczyla do Polski, sforsowala Dniestr pod Uscieczkiem, odciela go od wojska i zblizala sie silami pancernymi do miejsca pobytu rzadu i Naczelnego Dowodztwa w rejonie Kolomyi i Kosowa. Pozbawiony mozliwosci dowodzenia, pragnal wypelnic swe obowiazki do konca, totez po polnocy, a wiec juz 18 wrzesnia, przeszedl przez most do Rumunii. Zostal tam wbrew wszelkim przyrzeczeniom internowany. Dalsze jego plany runely, ale we Francji odtworzylo sie wojsko polskie.
Zarzucono Rydzowi, ze uciekl z kraju zamiast dzielic na miejscu losy zolnierzy, ktorych byl Naczelnym Wodzem. W wywiadzie z grudnia 1939 roku tlumaczyl sie obawa, ze gdyby przedarl sie do walczacego w poblizu oddzialu, mogl dostac sie do niewoli niemieckiej i zostac zmuszony do kapitulacji, co mialoby fatalny wplyw na rozwoj wydarzen, poniewaz Polska nie chciala kapitulowac i nie skapitulowala.
Stanowczym sprzeciwem wobec poczynan Niemiec i oporem postawionym przez nas napastnikowi Polska po raz drugi w XX wieku zmienila bieg dziejow Europy, bowiem druga wojna swiatowa polozyla kres hitleryzmowi, tej straszliwej grozbie dla calej owczesnej cywilizacji.
Kampania wrzesniowa nie dobiegla jeszcze konca, gdy mjr Henryk Dobrzanski ("Hubal") przystapil do organizowania partyzanckiego Samodzielnego Oddzialu Wojska Polskiego. Na jego czele toczyl walki z Niemcami na Kielecczyznie. Polegl nad Pilica 3 maja 1940 roku.
Od 5 pazdziernika 1939 roku gen. Michal Tokarzewski tworzyl wojsko podziemne w kraju: Sluzbe Zwyciestwu Polski. Na bazie jej siatki konspiracyjnej powstal w styczniu 1940 roku oficjalny Zwiazek Walki Zbrojnej (ZWZ), przemianowany w lutym 1942 roku na Armie Krajowa (AK). Pierwszym komendantem glownym ZWZ zostal przebywajacy za granica gen. Kazimierz Sosnkowski, a dzialaniami w kraju kierowal pulkownik, pozniej general Stefan Rowecki ("Grot"). W koncu czerwca 1940 roku objal on juz oficjalnie dowodztwo przyszlej Armii Krajowej.
Tymczasem na emigracji we Francji wylonily sie nowe wladze polskie. Stanowisko premiera i Naczelnego Wodza przypadlo gen. Wladyslawowi Sikorskiemu, ktory zorganizowal Polskie Sily Zbrojne na Zachodzie. Ministrem spraw krajowych w jego rzadzie zostal gen. Sosnkowski.
W kwietniu 1940 roku Hitler zajal Danie i Norwegie. W Norwegii walczyla zwyciesko o Narwik Samodzielna Brygada Strzelcow Podhalanskich gen. Zygmunta Szyszki-Bohusza, na przelomie maja i czerwca musiala sie jednak ewakuowac do objetej juz wojna Francji. Hitler uderzyl bowiem na Europe Zachodnia 10 maja 1940 roku, poczynajac od Holandii i Luksemburga. Choc mial sily nie wieksze od francusko-brytyjskich, pokonal je w ciagu 46 dni. 2. Dywizja Strzelcow Pieszych gen. Bronislawa Prugara-Ketlinga przedostala sie wsrod bojow do Szwajcarii i zostala tam internowana. Pozostale wojsko polskie przedarlo sie z wielkimi trudnosciami do Wielkiej Brytanii. Tam gen. Sikorski je przeorganizowal, a ze swoim rzadem osiadl w Londynie.
Wielka Brytania pozostawiona sobie i wsparciu oddzialow polskich znalazla sie w smiertelnym niebezpieczenstwie. Toczac ciezkie walki z niemiecka ofensywa powietrzna, otrzymywala pomoc od prezydenta Stanow Zjednoczonych Ameryki Polnocnej Franklina Delano Roosevelta, ktory jednak musial dzialac bardzo dyskretnie, bowiem wiekszosc spoleczenstwa amerykanskiego byla przeciwna angazowaniu sie w dzialania wojenne. Juz w sierpniu 1940 roku zabraklo jednak Brytyjczykom wyszkolonych zalog lotniczych. Premier Winston Churchill siegnal wtedy po lotnikow polskich, ktorzy spisali sie swietnie i przewazyli szale zwyciestwa na korzysc Brytyjczykow. Szczegolnie odznaczyl sie polski 303. Dywizjon Mysliwski plk. lotnictwa Witolda Urbanowicza. Wyspy Brytyjskie staly sie pozniej baza, z ktorej 6 czerwca 1944 roku ruszyla wielka ofensywa sprzymierzonych i w roku nastepnym pobila Hitlera na glowe przy znacznym wsparciu sil polskich. Udzial naszego lotnictwa w bitwie powietrznej o Wielka Brytanie sprawil, ze po raz trzeci Polska wywarla wplyw na historie XX wieku.
W czerwcu 1941 roku Hitler zaatakowal Zwiazek Sowiecki, a tym samym jego dotychczasowy sojusznik stal sie - wbrew wlasnym checiom - upragnionym aliantem Wielkiej Brytanii i sprzymierzonych, a wiec i Polski. Gen. Sikorski, chcac ratowac Polakow, ktorzy znalezli sie przymusowo w Sowietach, rozpoczal pertraktacje z Moskwa. Sosnkowski, przypuszczajac ze Hitler moze wkrotce wygrac wojne ze Stalinem, nie pragnal pospiechu, ponadto chcial, aby uklad z Sowietami zawieral przynajmniej wyrazne uznanie naszej ryskiej granicy wschodniej. Moskwa, mimo swych ogromnych trudnosci wojennych, nie godzila sie na to za zadna cene. W tych warunkach Sikorski zadowolil sie zgoda Moskwy na uniewaznienie wszystkich jej umow z Berlinem i 31 lipca 1941 roku uklad podpisal, a protestujacego Sosnkowskiego usunal ze swego rzadu.
Wskutek tzw. paktu lipcowego Stalin wypuscil z obozow i wiezien sowieckich tysiace obywateli polskich. Wsrod nich byl gen. Wladyslaw Anders, ktoremu udalo sie wyprowadzic na Bliski Wschod ok. 115 tysiecy Polakow. Z nich to powstal 2. Korpus Polski, ktory okryl sie slawa bojami we Wloszech i przeszedl do historii jako zdobywca Monte Cassino. Sprawa polska nic nie stracila z powodu paktu lipcowego. Obawy Sosnkowskiego okazaly sie plonne.
Blisko dwa lata po pakcie lipcowym - 4 lipca 1943 roku - gen. Sikorski zginal w katastrofie na Gibraltarze. Jego miejsce jako premiera zajal ludowiec Stanislaw Mikolajczyk. Stanowisko Naczelnego Wodza objal gen. Sosnkowski.
Obaj staneli niebawem w obliczu ogromnych trudnosci. Owczesny Zachod, kierujac sie swoimi interesami wierzyl lub udawal, ze wierzy Stalinowi, gdy ten przyrzekal, iz pragnie Polski niepodleglej i demokratycznej. Polacy wiedzieli jednak dobrze, co sie kryje za jego slowami, totez upomnieli sie o swoje prawa powstaniem warszawskim. Rozpoczelo sie ono 1 sierpnia 1944 roku, gdy Armia Czerwona w poscigu za pobitymi juz wojskami niemieckimi znalazla sie na przedpolu stolicy i oskrzydlila Warszawe lukiem od wschodu. Moskwa wzywala wtedy przez radio mieszkancow stolicy do natychmiastowego uderzenia na Niemcow, podkreslajac bliskosc swoich zwycieskich wojsk, gotowych do wkroczenia do miasta. Ale nastepnego dnia - 2 sierpnia 1944 roku - Stalin upewniwszy sie, ze za bron porwaly polskie sily niepodleglosciowe, wstrzymal ze wzgledow politycznych pochod Armii Czerwonej na linii Wisly, rozkazujac jedynie utrzymanie i zabezpieczenie dwoch przyczolkow na zachodnim brzegu rzeki: na poludniu w rejonie Sandomierza i na polnocy pod Magnuszewem.
Dowodca Armii Krajowej gen. Tadeusz Bor-Komorowski przeliczyl sie w swoich rachubach, ze Armia Czerwona skorzysta z niezwyklej okazji, jaka jej dawalo polskie uderzenie od tylu na Niemcow na samej linii frontu, przylaczy sie do walki, a dopiero po jej zwycieskim zakonczeniu przystapi do swojej rozgrywki z Polakami. W razie prob zastosowania gwaltu Bor gotow byl stawic Sowietom opor zbrojny, wiedzac, ze go przegra, lecz pokaze swiatu prawdziwe oblicze Moskwy. Przeliczyli sie tez jego najblizsi doradcy: gen. Tadeusz Pelczynski, zastepca dowodcy i szef sztabu; plk, a nastepnie gen. Antoni Chrusciel, dowodca Korpusu Warszawskiego AK i gen. Leopold Okulicki, szef operacji, pozniejszy ostatni dowodca AK. Przeliczyli sie rowniez przywodcy polityczni i cywilni podziemia: Jan Stanislaw Jankowski, Delegat Rzadu na Kraj, wicepremier krajowy rzadu RP i Kazimierz Puzak, przewodniczacy Rady Jednosci Narodowej. Ze scislego sztabu dowodcy AK tylko plk Janusz Bokszczanin, po powstaniu ostatni szef sztabu AK, ostrzegal, ze Armia Czerwona wstrzyma dzialania, jesli nie bedzie zaangazowana w walkach w samym miescie.
Powstancy warszawscy walczyli wiec samotnie. Po dwoch miesiacach bezprzykladnie bohaterskiego boju musieli skapitulowac na warunkach kombatanckich 2 pazdziernika 1944 roku. Ukazali swiatu prawdziwe zamiary sowieckie i ostrzegli w pore Zachod, a co wiecej - powstrzymali pochod sowiecki o blisko pol roku. Dlatego powstanie warszawskie bylo czwartym wydarzeniem w wieku XX, ktore za sprawa Polski zmienilo bieg dziejow.
Dzialania wojenne drugiej wojny swiatowej ustaly na zachodzie 7 maja 1945 roku. Niemcy formalnie skapitulowaly nastepnego dnia, a 9 maja potwierdzily swa kapitulacje w Berlinie.
W wojnie bardzo duza role odegraly wszystkie rodzaje sil zbrojnych Rzeczpospolitej: lotnictwo, marynarka wojenna, wojska ladowe. Szczegolnie odznaczyly sie cztery wielkie jednostki bojowe. Oto one w porzadku chronologicznym: Samodzielna Brygada Strzelcow Karpackich gen. Stanislawa Kopanskiego (walki na Pustyni Libijskiej); 2 Korpus Polski we Wloszech gen. Wladyslawa Andersa; Pierwsza Polska Dywizja Pancerna gen. Stanislawa Maczka; Samodzielna Brygada Spadochronowa gen. Stanislawa Sosabowskiego (walki o Arnhem w Holandii). Dowodztwo nad silami morskimi sprawowal szef Kierownictwa Marynarki Wojennej kontradmiral Jerzy Swirski, ale pod wzgledem operacyjnym jej okrety walczyly w skladzie brytyjskiej Royal Navy. Kolejnymi szefami Inspektoratu Polskich Sil Powietrznych byli: gen. Stanislaw Ujejski i gen. Mateusz Izycki.
Swoj udzial w drugiej wojnie swiatowej Polska okupila straszliwymi stratami. Z rak sowieckich zginelo okolo 500 tysiecy obywateli polskich, w tym 25 tysiecy wzietych do niewoli lub aresztowanych oficerow, policjantow, osadnikow i urzednikow wymordowanych w Katyniu, Charkowie i Miednoje kolo Tweru oraz w wiezieniach. Niemcy zgladzili w latach okupacji 5 milionow 300 tysiecy mieszkancow Polski, w tym 3 miliony Zydow.
---------------------
Za tydzien trzeci odcinek "Polski XX wieku"
- "Polska powojenna".
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
