ANDRZEJ POMIAN
Polska w XX wieku
I. Polska Odrodzona
Cz
II. Polska Walcząca
Cz III. Polska powojenna
 Wystarczy przeczytac ktorekolwiek dzieje Europy w ujeciu historykow zachodnich, szczegolnie angielskich, a za nimi - amerykanskich, aby zdac sobie sprawe, ze Polska niewiele ich obchodzi. A tymczasem w rozwoju ustrojow panstwowych wyprzedzalismy w wieku XVI caly owczesny swiat cywilizowany o pareset lat, o czym wie nawet niewielu historykow polskich. Pasmo wojen w latach 1648-1717 pozbawilo dawna Rzeczpospolita trzydziestu procent ludnosci, przewaznie rdzennie polskiej, co ja nieslychanie oslabilo. Skorzystali z tego dwaj jej zaborczy sasiedzi; Prusy i Rosja z udzialem Austrii zagarnely polskie ziemie na blisko trzy wieki. W okresie 1717-1989 mielismy w sumie tylko dwadziescia piec lat niepodleglosci (1788-1792, 1918-1939), a ponadto piecdziesiat pare lat wzglednej swobody politycznej w Galicji.
Mimo to w wieku XX zmienilismy siedmiokrotnie bieg spraw europejskich, a tym samym i swiatowych. Ta wlasnie sprawa chce sie zajac.
Nasze nowoczesne zycie publiczne uksztaltowalo sie jeszcze pod zaborami przed pierwsza wojna swiatowa. W latach 1892-1905 powstaly trzy sposrod czterech glownych partii, ktore w pozniejszym okresie odgrywaly zasadnicza role na scenie politycznej. Byly to: Polska Partia Socjalistyczna, Stronnictwo Narodowe (pierwotnie - Narodowo-Demokratyczne - endecja) i Chrzescijanska Demokracja, a na wiosne 1914 roku - partia chronologicznie czwarta - Stronnictwo Ludowe "Piast", ktore stalo sie trzonem miedzywojennego Stronnictwa Ludowego. Wsrod najwybitniejszych dzialaczy politycznych dali sie juz poznac: socjalisci - Jozef Pilsudski i Ignacy Daszynski, narodowiec - Roman Dmowski i ludowiec - Wincenty Witos.
Socjalisci stawiali sobie za cel walke o niepodleglosc, wolnosc i rownosc. Narodowcy dazenie do niepodleglosci rozkladali na etapy w sojuszu z Rosja. Chrzescijanscy demokraci zmagali sie o wolnosc Gornego Slaska, ludowcy "Piasta" na wniosek Witosa opowiedzieli sie za niepodlegloscia.
Od tych czterech stronnictw glownych odbiegala stanowczo Socjaldemokracja Krolestwa Polskiego i Litwy zalozona w roku 1893. Wyrzekla sie ona niepodleglosci. Pragnela jednosci proletariatu, szczegolnie polsko-rosyjskiego. Byla i wtedy, i pozniej mala, marginalna grupka polityczna.
Podczas rewolucji 1905 roku Polska Partia Socjalistyczna wystapila przeciwko Rosji i pod wodza Pilsudskiego prowadzila dzialalnosc bojowa. W roku 1906 czesc socjalistow chciala jednak scislej wspolpracy z rosyjskim ruchem rewolucyjnym, do ktorego Pilsudski nie mial cienia zaufania. W rezultacie socjalisci zaboru rosyjskiego rozpadli sie na Frakcje Rewolucyjna PPS Pilsudskiego, od roku 1907 - po prostu PPS, i na PPS-Lewice.
W wielkiej wojnie, jak wtedy nazywano pierwsza wojne swiatowa, Pilsudski juz od sierpnia 1914 roku walczyl oreznie przeciwko Rosji na czele Legionow Polskich stworzonych przez siebie w Galicji, gdyz tylko tam bylo to mozliwe. Z koniecznosci znalazl sie po stronie Austro-Wegier, sprzymierzonych z Niemcami, ale zachowywal jak najwieksza niezaleznosc i dbal o calkowicie polski charakter swojej formacji. W roku 1917, gdy sie zmienily warunki, popadl w konflikt z tymi dwoma panstwami centralnymi. Zostal za to aresztowany przez Niemcow i internowany w twierdzy magdeburskiej. Tymczasem Dmowski najpierw wspolpracowal z Rosja. Dostrzeglszy jej slabosc przeniosl sie w roku 1915 na Zachod. Dwa lata pozniej stworzyl w Lozannie Komitet Narodowy Polski z siedziba w Paryzu. W oparciu o koalicje angielsko-francuska dazyl juz do odbudowy panstwa polskiego. W roku 1918 czuwal nad organizowaniem u boku Francji Armii Polskiej, zwanej Blekitna, pod dowodztwem gen. Jozefa Hallera. Haller uznal za czesc swojej armii polskie formacje wojskowe w Rosji, w tym dywizje gen. Lucjana Zeligowskiego w Odessie. Zapewnil jej w ten sposob przemarsz z bronia w reku przez Besarabie i Bukowine do sil polskich w Galicji Wschodniej.
W Stanach Zjednoczonych akcje na rzecz niepodleglosci Polski prowadzil znany kompozytor i pianista Ignacy Jan Paderewski. Naklonil on prezydenta Woodrowa Wilsona do wymienienia wsrod celow przyszlego pokoju odbudowy panstwa polskiego. Ze Stanow Zjednoczonych i Kanady wielu ochotnikow polskiego pochodzenia zaciagnelo sie do Armii Blekitnej Hallera we Francji.
Porzadki XIX-wieczne, tak mile Europie Zachodniej, a zwlaszcza Anglikom, a tak koszmarne dla Polakow przezywajacych czasy niewoli, dobiegly konca w sierpniu 1914 roku, gdy rozpoczely sie dzialania wojenne. Jednak dla Polakow prawdziwie nowy okres rozpoczal sie dopiero pozna jesienia 1918 roku. 10 listopada Jozef Pilsudski powrocil do Warszawy z twierdzy magdeburskiej. Nastepnego dnia obszar Krolestwa Polskiego byl juz wolny od okupanta niemieckiego. 12 listopada Pilsudski objal wladze nad zawiazkiem wojska polskiego, dwa dni pozniej - cala wladze panstwowa, a pod koniec miesiaca stal sie Tymczasowym Naczelnikiem Panstwa, ktore szybko sie organizowalo. W styczniu 1919 roku na mocy uchwaly sejmowej kierowal juz dzialalnoscia nowej Polski jako Naczelnik Panstwa.
Odzyskanie niepodleglosci stalo sie mozliwe wskutek jednoczesnej kleski wszystkich trzech panstw zaborczych, swiadczylo jednak o gotowosci narodu polskiego do wykorzystania okazji utworzenia suwerennego panstwa po 123 latach niewoli. Zwyciestwo koalicji zachodniej przy decydujacym udziale wojskowym Stanow Zjednoczonych nad panstwami centralnymi i Turcja przeobrazilo owczesna Europe, a traktat wersalski z czerwca 1919 roku stworzyl nowy porzadek na kontynencie.
Pilsudski musial najpierw ustalic granice panstwa polskiego przede wszystkim na wschodzie. Stoczyl wojne z Ukraincami o Malopolske Wschodnia, a od poczatku roku 1919 prowadzil wojne z owczesna Rosja bolszewicka. Zabor pruski uwolnilo w koncu roku 1918 powstanie wielkopolskie pod wodza gen. Jozefa Dowbora-Musnickiego, a nastepnie trzy powstania gornoslaskie w latach 1919-1920; ostatnie i decydujace wybuchlo na rozkaz Wojciecha Korfantego przy duzym udziale grupy Michala Grazynskiego.
Znaczenie swiatowe mialo jednak dopiero zwyciestwo polskie w roku 1920 pod wodza Pilsudskiego nad Rosja bolszewicka. Lenin juz w polowie czerwca 1920 r. byl pewny swego zwyciestwa w Polsce. Porozumial sie z generalicja niemiecka i zapewnil ja, ze zamierza przywrocic granice rosyjsko-niemiecka sprzed pierwszej wojny swiatowej. Swym wojskom w Polsce zakazal nawet przekraczania tej granicy bez wyraznej koniecznosci. Gdyby byl wygral, reszcie Polski odebralby ziemie wschodnie po linie Bugu, a okrojona pozostalosc, skladajaca sie z obszarow Krolestwa Polskiego i Malopolski Zachodniej, wcielilby do tzw. Federacji Rosyjskiej. We wladzach bolszewickich odmiennego zdania byl tylko Stalin, ktory uwazal, ze niepodobna "Polakow traktowac jak jakichs Ukraincow i Baszkirow" i ze "nalezy zachowac odrebnosc panstwowa Polski". Ale decydujaca wage mialy zamiary Lenina. W razie jego wygranej, w Niemczech cala wladze uchwycilyby kola wojskowe i przygotowalyby rychly wybuch nowej wojny swiatowej. Totez zwyciestwo polskie w roku 1920 ocalilo na lat dwadziescia porzadek wersalski i zmienilo bieg dziejow Europy i swiata. Pod wodza Pilsudskiego do wypedzenia bolszewikow z Polski przyczynili sie m.in. nastepujacy generalowie: Kazimierz Sosnkowski, w krytycznym momencie minister wojny, organizator wojska i obronca Warszawy; Tadeusz Rozwadowski, szef sztabu generalnego, jeden z obroncow Warszawy; Edward Rydz-Smigly, dowodca grupy poscigowej w uderzeniu znad Wieprza i kluczowej 2. Armii w bitwie nad Niemnem; Wladyslaw Sikorski, dowodca 5. Armii nad Wisla i Wkra; Stanislaw Haller, dowodca 6. Armii w Malopolsce; plk (pozniejszy general) Juliusz Rommel, dowodca grupy poscigowej z 6. Armii, zwyciezca nad Budionnym w bitwie konnej pod Komorowem w poblizu Zamoscia; Leonard Sikorski, dowodca 4. Armii w uderzeniu Pilsudskiego znad Wieprza; Lucjan Zeligowski, dowodca 30. Dywizji Piechoty i grupy operacyjnej w rozstrzygajacej bitwie o Radzymin. W przelomowym okresie wojny premierem rzadu Rzeczypospolitej byl ludowiec Wincenty Witos, a wicepremierem socjalista Ignacy Daszynski.
Po zwyciestwie nad bolszewikami rozpoczelo sie organizowanie niepodleglego panstwa polskiego. Budowe portu w Gdyni, zapewniajacego dostep do morza, zainicjowal Eugeniusz Kwiatkowski, w okresie pomajowym wybitny minister skarbu. Od maja 1926 roku glowna role w Polsce pelnil Pilsudski. Nie byl on jednak nowoczesnym dyktatorem, choc do niego nalezaly glowne decyzje panstwowe. Nie wtracal sie do zycia prywatnego obywateli. Zajmowal sie glownie sprawami wojskowymi, w ktorych mial poglady juz przestarzale, i zagranicznymi, w ktorych celowal. W zyciu partyjno-politycznym na czolowe miejsce wysunal sie oboz narodowy Dmowskiego, z ktorym zwiazali sie Aleksander Debski, Marian i Wojciech Seydowie oraz czasowo Wladyslaw i Stanislaw Grabscy, Stanislaw Stronski. Wsrod ludowcow pierwsze miejsce nalezalo do Witosa, a obok niego istotna role odgrywali: Maciej Rataj, Kazimierz Baginski, Stanislaw Thugutt, Stanislaw Mierzwa, Zygmunt Gralinski i Stefan Korbonski. Wsrod socjalistow bylo wielu wybitnych politykow, takich jak Ignacy Daszynski, Kazimierz Puzak, Feliks Perl, Zygmunt Zaremba, Mieczyslaw Niedzialkowski, Herman Lieberman, Adam Pragier, Adam Ciolkosz, Zygmunt Zulawski i Jan Kwapinski. Zywa dzialalnosc wsrod drobnomieszczanstwa rozwinela Chrzescijanska Demokracja, ktorej czolowym przywodca byl Korfanty. W roku 1920 powstala Narodowa Partia Robotnicza, w ktorej na lewicy wybil sie Jan Stanislaw Jankowski, pozniejszy Delegat Rzadu na Kraj. Partia ta polaczyla sie z Chrzescijanska Demokracja tworzac Stronnictwo Pracy, jedna z czterech glownych partii w latach drugiej wojny swiatowej.
Wszystkie te stronnictwa polityczne staly stanowczo na stanowisku niepodleglosci Polski. Po zamachu majowym Pilsudskiego z roku 1926 stracily one wplyw na rzady. Pilsudski ich jednak nie rozwiazal. Dzialaly dalej i wywieraly wplyw na spoleczenstwo, a w okresie drugiej wojny swiatowej stanowily podstawe polityczna rzadow emigracyjnych oraz patriotycznego podziemia w kraju.
Poza wlasciwym nurtem politycznym w Polsce dwudziestolecia miedzywojennego znalezli sie tylko komunisci. Komunistyczna Partia Polski powstala w grudniu 1918 roku z fuzji PPS-lewicy i pozostalosci Socjaldemokracji Krolestwa Polskiego i Litwy. W czasie wojny polsko-bolszewickiej, szczegolnie w okresie kampanii 1920 roku, wspomagala ona zdradziecko inwazyjne sily bolszewickie. I wtedy, i potem sluzyla wrogim celom tzw. federacji rosyjskiej, a nastepnie Zwiazku Sowieckiego. W Polsce dwudziestolecia byla grupa liczebnie bardzo niewielka, bez wplywu na spoleczenstwo.
Z czterech glownych polskich partii politycznych tylko socjalisci poparli zamach majowy, ale po kilku miesiacach, jeszcze jesienia 1926 roku, przeszli do opozycji i wraz z ludowcami i czlonkami pozniejszego Stronnictwa Pracy stworzyli w roku 1930 opozycyjny Centrolew. Spotkalo sie to z gwaltowna reakcja Pilsudskiego, ktory glownych dzialaczy Centrolewu nakazal aresztowac i umiescic na pare miesiecy w twierdzy wojskowej w Brzesciu nad Bugiem. Po wypuszczeniu na wolnosc niektorzy z nich wyemigrowali do Czechoslowacji, skad powrocili, gdy zblizala sie wojna. Pilsudskiego popieralo stronnictwo stworzone w roku 1928: Bezpartyjny Blok Wspolpracy z Rzadem (BBWR), skladajace sie z jego stronnikow (m.in. Kazimierz Bartel, Walery Slawek, Aleksander Prystor, Jozef Beck, Felicjan Kwiatkowski, Boguslaw Miedzinski, Slawoj Skladkowski i Marian Zyndram Koscialkowski). Nazywano ich sanacja, a rzady przez nich wylaniane z wiedza Pilsudskiego - rzadami pulkownikow. Nie zyskaly one popularnosci, choc sam Pilsudski byl dalej w oczach spoleczenstwa czolowa, historyczna postacia.
Postawe spoleczenstwa wyrazala prasa, przede wszystkim codzienna. Niestety - po zamachu majowym 1926 roku organy opozycji ulegaly dosc czesto konfiskatom i swiecily bialymi plamami. Artykuly polityczne oglaszal znakomity publicysta jeszcze z czasow pozytywizmu po powstaniu styczniowym, Aleksander Swietochowski. Pisywali je i znani politycy: Roman Dmowski, Zygmunt Zaremba, Stanislaw Stronski, Mieczyslaw Niedzialkowski, Stanislaw Thugutt, Ignacy Matuszewski, Zygmunt Wasilewski, Stanislaw Piasecki i Wojciech Wasiutynski. Z tzw. niezaleznych publicystow znaczna poczytnoscia cieszyli sie Zdzislaw Kleszczynski (Sek), Adolf Nowaczynski, Antoni Slonimski, Tadeusz Boy-Zelenski, Zygmunt Nowakowski, Stanislaw Mackiewicz (Cat), Tadeusz Katelbach, Ksawery Pruszynski, Jozef Winiewicz. Do najbardziej znanych organow prasy politycznej nalezaly wsrod pism stolecznych: Kurier Warszawski, Express Poranny, Gazeta Warszawska (od 1935 r. Warszawski Dziennik Narodowy), Gazeta Polska, Robotnik, Rzeczpospolita (1920-1932), Kurier Poranny, Goniec Warszawski; wsrod pism prowincjonalnych: Ilustrowany Kurier Codzienny (Krakow), Slowo (Wilno), Kurier Poznanski, Dziennik Polski (Lwow), a z tygodnikow literackich - Wiadomosci Literackie i Prosto z mostu.
Po smierci Pilsudskiego jego wspolpracownicy (sanacja) utrzymywali sie dalej u wladzy majac poparcie wojska, w ktorym dawni legionisci zajmowali czolowe stanowiska. BBWR rozwiazal sie w roku 1935, ale w lutym 1937 r. zaczal dzialac Oboz Zjednoczenia Narodowego (Ozon), zasadniczo o zblizonej orientacji. Jego szefem zostal Adam Koc (od r. 1938 gen. Stanislaw Skwarczynski), a propaganda zajmowal sie Tadeusz Zenczykowski.
W roku 1933 trzej polscy matematycy: Marian Rejewski, Jerzy
Rozycki i Henryk Zygalski rozwiazali niemiecki szyfr wojskowy
i zbudowali replike maszyny szyfrujacej Enigma. Kopie Enigmy
wladze polskie udostepnily 25 sierpnia 1939 r. Brytyjczykom
i Francuzom. Dzieki temu Brytyjczycy rozbudowali wlasny system
dekryptazu, odczytywali depesze niemieckie i znali zawczasu
niemieckie plany operacyjne. Niemcy nie dowiedzieli sie o
tym do konca wojny.
_______________
Za tydzien czesc II "Polski XX wieku"
-
"Polska Walczaca".
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
