TERESA DE LAVEAUX
Andrzej Panufnik (1914-1991)
Miedzy muzyka a polityka
 Kiedy podczas kolejnego Festiwalu Muzyki Wspolczesnej Warszawska Jesien w roku 1990 przy pulpicie dyrygenckim stanal Andrzej Panufnik, zgotowano mu goraca, entuzjastyczna owacje. Oto po 46. latach nieobecnosci w kraju przyjechal kompozytor uznawany za jednego z najwybitniejszych tworcow muzyki XX wieku. Byl postacia kontrowersyjna i intrygujaca. Muzyczna dzialalnosc Panufnika jako kompozytora i dyrygenta w latach powojennych, w coraz bardziej ponurej atmosferze powszechnego przygnebienia, politycznego "zniewalanych umyslow", przeplatala sie z intensywna aktywnoscia spoleczna. W jakiejs mierze sluzyla ona srodowisku muzykow, ale przede wszystkim wlasnym potrzebom kompozytora. Uwiklana w polityczne konteksty wywarla znaczne pietno na jego tworczosc. "Bylem kompozytorem numer jeden, wladze chcialy mnie miec na piedestale jako symbol polskiej muzyki w kraju i zagranica" - pisal w autobiografii. Traktowany jako "narzedzie propagandy" w pewnym stopniu ulegl pokusom. I tak powstaly Piesn Zjednoczonej Partii (rok 1948), Symfonia Pokoju (rok 1951), ponadto dwie jeszcze inne masowe piesni (Pokoj nad swiatem i Slubowanie mlodych), planowal takze skomponowanie Symfonii Rewolucyjnej (rok 1950). "Nie bylem w stanie wyzwolic sie od politycznych dyrektyw partii" - wyznal po latach. Gwoli sprawiedliwosci nalezy dodac, ze podobnym naciskom ulegli nawet tak cenieni kompozytorzy, jak: Grazyna Bacewicz, Tadeusz Baird, Boleslaw Woytowicz czy nawet Witold Lutoslawski. Maja oni na swoich kontach podobnego typu utwory. Od polskich tworcow wymagano bowiem w tamtym okresie nowej sztuki - "socjalistycznej w tresci i narodowej w formie".
Andrzej Panufnik, syn znanego lutnika, absolwent Konserwatorium Warszawskiego, studiowal rowniez u znanego dyrygenta Felixa von Weingartnera w Akademii Wiedenskiej. Jego debiutem kompozytorskim bylo w roku 1934 Trio fortepianowe. Krytycy, muzycy od razu zauwazyli, ze jest to utwor zdradzajacy tworce "o niepospolitym talencie". Pozniejsze kompozycje zaginely podczas wojny, ale w licznych opiniach "byly to juz prawie dojrzale arcydziela, oparte na ugruntowanej technice, poglebione szczerym uczuciem".
W latach powojennych byl Panufnik jedna z najsilniejszych osobowosci tworczych. Odnosil liczne sukcesy jako kompozytor i dyrygent (byl dyrektorem filharmonii w Krakowie i Warszawie). Jego utwory nagradzano i wykonywano na estradach nie tylko europejskich. W roku 1949 jego muzyka zainteresowal sie Leopold Stokowski, jeden z najwybitniejszych dyrygentow XX wieku. To on poprowadzil pierwsze amerykanskie wykonanie Uwertury tragicznej Panufnika w nowojorskiej Carnegie Hall. Pozniej dyrygowal w Ameryce jeszcze szescioma innymi utworami kompozytora. Panufnik otrzymal ponadto w latach 1972-1990 piec zamowien na nowe utwory w Bostonie (Sinfonia votiva), Chicago (X symfonia), Milwaukee (Koncert fagotowy), Nowym Jorku (Harmony, Arbor Cosmica). Wykonania ich prowadzili miedzy innymi Seiji Ozawa, Georg Solti, Gilbert Levine, Gerard Schwarz i sam Panufnik. Podczas amerykanskich wystepow dyrygowali nimi takze Polacy, miedzy innymi: Stanislaw Skrowaczewski, Kazimierz Kord, Wojciech Michniewski, Jacek Kaspszyk i Tadeusz Strugala. Oprocz 35. utworow koncertowych Panufnika publicznosci amerykanskiej zaprezentowano rowniez 7 spektakli baletowych opartych na jego muzyce.
W roku 1986 w wywiadzie dla New York Timesa Gerard Schwarz, dyrygent, ktory na 25 koncertach prowadzil utwory kompozytora, powiedzial: "Panufnik jest kompozytorem, ktory powinien byc lepiej znany w Stanach Zjednoczonych. Ma on niesamowita umiejetnosc tworzenia nastroju - bardzo intensywnego, mocnego, uzywajac przy tym najprostszych srodkow muzycznych. Jest to wyraznie muzyka naszych czasow, lecz wraca ona do korzeni Panufnika, muzyki Polski, muzyki, z ktora wyrastal, tak ze brzmi ona staro i nowoczesnie zarazem".
Zmarly w 1991 roku w Londynie tworca skomponowal 10 symfonii, kilka koncertow solowych, liczne utwory symfoniczne, kameralne, wokalne. Choc wykonywano je na calym niemal swiecie i nagradzano (m.in. w konkursie w Monaco i w Helsinkach), w Polsce jego utwory, a nawet nazwisko byly przez wiele lat prawie nieznane. Kojarzyly sie z jakas niezwykla klatwa. W roku 1954 Panufnik za pomoca roznych forteli przy wydatnej pomocy swego przyjaciela kompozytora Konstantego Regameya i Witolda Malcuzynskiego opuscil kraj. "Nie mialem juz sily, by walczyc z systemem ani marzyc o komponowaniu dla samego komponowania. Teraz bylem tylko kukla kompozytora. (...) Nie moglem wyzwolic sie od politycznych dyrektyw partii. (...) Na mysl, ze mialbym muzyka odzwierciedlac walke ludu w jego zwycieskim marszu do socjalizmu, wszystko sie we mnie wywracalo". Wyjechal do Zurychu, potem do Londynu, gdzie osiedlil sie na stale. Polska prasa oskarzyla go o "dezercje", "ucieczke przed patriotycznymi obowiazkami, szpiegostwo". Usunieto go ze Zwiazku Kompozytorow Polskich, uznano za "zdrajce narodu polskiego". Jego muzyke objeto zakazem cenzury. Mimo to, choc niezmiernie rzadko, jego utwory pojawialy sie gdzieniegdzie w programach koncertow - w Lodzi, Krakowie, Poznaniu, a nawet w Warszawie.
Poczatki zycia na emigracji nie byly latwe. Nie mial propozycji ani jako dyrygent, ani jako kompozytor. Na pewien czas wyjechal do Ameryki, w jakis czas po powrocie zostal dyrektorem Orkiestry w Birmingham. Wiele lat uplynelo zanim zdobyl uznanie i slawe w swojej przybranej ojczyznie. Procz nieprzecietnego i wielkiego talentu, a w dodatku kultury osobistej, wytwornego wygladu, nieskazitelnych manier, pomoglo mu w tym niewatpliwie szczesliwe malzenstwo z Camilla Jessel - piekna, mlodsza od niego o wiele lat arystokratka, znanym fotografikiem, autorka kilku ksiazek dla dzieci. Stworzyla mu ona wspaniale warunki do pracy tworczej, otoczyla miloscia i bezgranicznym oddaniem. Troszczyla sie doslownie o wszystko. Zajmowala sie duzym domem z ogrodem w Twickenham w poblizu Londynu, dwojka utalentowanych dzieci, przyjmowala licznych gosci, ktorzy przebywali tam rowniez przez dluzszy czas. Byla dobrym duchem wszelkich jego poczynan. Nadal do dzis, 11 lat po smierci meza troskliwie zajmuje sie jego spuscizna.
Utwory, ktore Panufnik skomponowal w latach 60., a takze te z ostatnich doslownie dni zycia, ciesza sie z wielkim uznaniem krytyki i publicznosci. Wchodza do repertuaru najwiekszych orkiestr na swiecie. A sa to m.in. takie dziela jak Epitafium katynskie (1968), Universal Prayer (1969), Sinfonia di sfere (1975), Arbor cosmica (1983), koncerty - skrzypcowy, fortepianowy, fagotowy i ostatni wiolonczelowy, dedykowany Mscislawowi Rostropowiczowi, wykonany przez tego znakomitego artyste juz po smierci kompozytora.
Muzyka Panufnika wolna jest od gwaltownych zwrotow stylistycznych. Charakteryzuje ja lad, porzadek, harmonia, rownowaga pomiedzy forma a zawartoscia emocjonalna. Kompozytor dbal o to, aby "ani jedna nuta w partyturze nie byla zbedna". Tresc i emocja byly zawsze dla niego najwazniejsze. Powtarzal wielokrotnie, ze muzyka jest jego modlitwa. Choc wychowany jako katolik zyl z dala od Kosciola, znaczna czesc jego utworow ma charakter religijny. Wyrazny jest w niej tez wplyw narodowej, polskiej tradycji.
W listopadzie ubieglego roku Instytut Muzykologii Uniwersytetu Jagiellonskiego i Akademia Muzyczna zorganizowaly w Krakowie miedzynarodowa konferencje "Muzyka Andrzeja Panufnika i jej recepcja". Z referatami wystapili wybitni naukowcy z kilku krajow, m.in. Adrian Thomas (Wielka Brytania), Ray Robinson (USA), Charles Bodman Rae (Australia), Martina Homma (Republika Federalna Niemiec), Bernard Jacobson (USA) i oczywiscie grono polskich muzykologow (Alicja Jarzebska, Jadwiga Paja-Stach, Regina Chlopicka, Zbigniew Skowron i Beata Boleslawska, autorka wydanej w ub. roku ksiazki Panufnik). W obradach uczestniczyla i z referatem wystapila rowniez Camilla Panufnik. Konferencji towarzyszyly koncerty i recitale muzyki Andrzeja Panufnika oraz wystepy laureatow Konkursu Mlodych Kompozytorow jego imienia.
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
