JOLANTA LAPOT-LION, MALGORZATA MARKOFF
Poeta - wieczny podroznik
 Urodzilem
sie w miescie dzikich czeresni
i slonecznikow o twardych pestkach
(w pol drogi miedzy Zachodem i Wschodem,
jak powszechnie wierzono; pokryte sniedzia
globusy czuwaly nad domami, niedbale).
Czy doskonala moze byc tylko nieobecnosc?
Obecnosc
W mrozny lutowy wieczor Carnegie Lecture Hall w Pittsburghu
wypelniona byla niemal po brzegi. Na zaproszenie International
Poetry Forum Adam Zagajewski czytal na scenie swoje wiersze.
Prezes Forum dr Samuel Hazo przedstawil go publicznosci
jako jednego z najwybitniejszych poetow wspolczesnych, a
Susan Sontag napisala wczesniej: "Adam Zagajewski, wspanialy
poeta... pisze tylko o tym, co jest naprawde wazne - z wzorowa
przejrzystoscia i sceptycyzmem".
Juz od pierwszej chwili poeta nawiazal doskonaly kontakt
z publicznoscia, w wiekszosci bardzo mloda, ktora w skupieniu
sluchala jego wierszy w angielskim przekladzie.
In a village church not far from Vezelay,
there is no one but a priest, no longer young,
who sings mass,
so utterly alone that the tear that gathered
for three hundred years behind the eyelid of a cracked bell
is ready finally to fall.
Burgundy's Grasslands
Przeklad Renata Gorczynska, Benjamin Ivry
i C.K. Williams
Poeta z ogromna erudycja opowiadal o swojej tworczosci,
a sluchacze spontanicznie reagowali na kazda nute ironii,
humoru i zartu zawarta w czytanych strofach.
Still more shadows, A to S;
this dictionary cannot be completed.
This is your country, your laconism.
Your indifference and your emotion.
So much life for just one homeland.
So much death for just one dictionary.
The Polish Biographical Dictionary in a
Library in Houston*)
Przeklad Clare Cavanagh
Adam Zagajewski urodzil sie w 1945 roku we Lwowie, dziecinstwo
spedzil w Gliwicach, a mlodosc w Krakowie. Ukonczyl filozofie
na Uniwersytecie Jagiellonskim. Wiersze - jak sam twierdzi
- zaczal pisac dosc pozno, bo w wieku dwudziestu lat. Szybko
stal sie jednym z czolowych poetow polskiej Nowej Fali.
W 1981 roku wyjechal do Paryza. W poslowiu do dwujezycznego
wydania antologii Trzej aniolowie pisal: "W 1983
roku nie bylem juz mlodym poeta; mialem 38 lat. Mieszkalem
w Sevres pod Paryzem i nalezalem do biednych emigrantow,
nie bylem mlodym poeta, ale bylem za to biednym poeta, na
ogol nie wierzacym we wlasne sily. Juz zaznalem wtedy francuskiej
aroganckiej obojetnosci, juz domyslalem sie, ze Francja
bedzie dla mnie macocha".
Jego najbardziej znane zbiory poezji to Pragnienie, Ziemia Ognista, Jechac do Lwowa i Trzej
aniolowie. Jest takze autorem wspomnien W cudzym
pieknie oraz dwoch zbiorow prozy: Dwa miasta i Samotnosc i solidarnosc. Jego wiersze i eseje tlumaczono
na wiele jezykow: angielski, francuski, niemiecki, hebrajski,
grecki, wloski i szwedzki. Adam Zagajewski otrzymal wiele
prestizowych nagrod i wyroznien literackich. Jest redaktorem
wydawanych od 1982 w Paryzu, a 1989 r. w Warszawie Zeszytow
Literackich. Obecnie dzieli swoj czas miedzy Paryz i
Houston, gdzie na University of Houston wyklada literatury
europejskie i creative writing.
Moi mistrzowie nie sa nieomylni.
To nie Goethe, ktory nie moze
zasnac tylko wtedy, gdy w oddali
placza wulkany, ani Horacy piszacy
w jezyku bogow i ministrantow.
Moi mistrzowie prosza mnie o rade.
Moi mistrzowie
Jolanta Lapot-Lion, Malgorzata Markoff: - Mieszka
Pan na dwoch kontynentach i w dwoch roznych kulturach; czy
ma to wplyw na jezyk, w ktorym Pan pisze i w ktorym Pan
mysli?
Adam Zagajewski: - Moze ma wplyw na to, jak mysle.
Bo w sensie czysto jezykowym - nie sadze. Dla kogos, kto
pisze wiersze, mowiac inaczej jest poeta, to nie jest ten
jezyk, ktorym sie mowi na ulicy, tylko ten zwiazany z zyciem
wewnetrznym. Akurat ten jezyk nie zmienia sie na roznych
kontynentach. Natomiast dzieki temu, ze podrozujemy, myslimy
na pewno inaczej. To jest element odkrywania innego swiata.
Mysle jednak, iz nie az tak strasznie wazny. Obecnie panuje
moda na dyskutowanie o tym, czym jest emigracja. Bez przerwy
sa jakies konferencje i sympozja, moim zdaniem bardzo przesadzone.
W koncu czlowiek sie tak bardzo nie zmienia, przenoszac
sie z jednego miejsca do drugiego. Z tego, miedzy innymi,
powodu wracam na stale do Krakowa, zeby nie musiec odpowiadac
ciagle na pytanie, jak sie czuje in exile.
- Czy probowal Pan kiedykolwiek tworzyc w jezyku
angielskim lub francuskim?
- Nie. Choc ostatnio napisalem tekst po angielsku. Krotki
esej, ktory pozniej ktos musial poprawic, bo z pewnoscia
sa w nim bledy. Ale jesli chodzi o wiersze, to nigdy mi
to nawet do glowy nie przyszlo, zeby sprobowac, bo jest
to raczej niemozliwe. Wiadomo z historii literatury, ze
prozaicy zmieniali "jezyki", natomiast w poezji zdarza sie
to szalenie rzadko.
- Rabindranath Tagore powiedzial kiedys, ze poezje
nalezy czytac w oryginale. Sam probowal tlumaczyc swoje
wiersze, ale zawsze wychodzilo cos innego. Czy zgadza sie
Pan z jego stwierdzeniem?
- Nie. Uwazam, ze tak nie jest. Kiedy rozmawiam z moimi
studentami w Houston i pytam, jacy sa ich ulubieni poeci,
to bardzo czesto wymieniaja poetow, ktorych moga znac tylko
w tlumaczeniu.
- Ale czy naprawde te poezje rozumieja?
- Oczywiscie. Nie przesadzajmy. Pewnie, ze cos sie w tlumaczeniu
traci, ale na przyklad Rilkego czytaja i Francuzi, i Amerykanie,
i Polacy - na ogol w tlumaczeniu. A jednak czuje sie wielkosc
tej poezji, nawet w przekladzie. Moze czasem cos trzeba
zgadywac, czegos sie domyslac, ale to nawet jest ciekawsze;
jest to akt wyobrazni. Nawet tlumaczenie, ktore nie jest
absolutnie doskonale - jesli tylko nie kaleczy utworu -
w pewnym sensie pobudza wyobraznie. A gdy sie ma do wyboru
2-3 rozne przeklady, tym lepiej. Doswiadczenie pokazuje
nam, ze mozna zyc z tekstami tlumaczonymi, mozna kochac
autorow, ktorych zna sie tylko z przekladow.
- Czy zdarza sie Panu poprawianie tlumaczy?
- Czasami tak, ale zdarza sie, ze nie mam racji. Tak jak
w wierszu, ktory ukazal sie w magazynie The New Yorker. Po angielsku tytul brzmi: Try to Praise the Mutilated
World - Sprobuj opiewac okaleczony swiat. Dyskutowalem
z moja tlumaczka i namawialem ja, by zmienila try to
praise na try to extol. Bylem przekonany, ze
zabrzmi to lepiej. Pozniej sie okazalo, iz nie mialem racji.
Alice Queen z New Yorkera blagala mnie, bym wrocil
do wersji try to praise, przekonujac mnie, ze ma
to o wiele silniejszy wydzwiek. To byl bardzo pouczajacy
przypadek. Jesli sie nie jest native speaker, to
mozna popelnic wielki blad. Przyjalem to z pokora jako lekcje
angielskiego.
- Poeta opisuje swiat. Pan opisuje go od ukonczenia
dwudziestu lat. Czy widzenie swiata od tej pory zmienilo
sie i w jaki sposob? Sa przeciez roznice miedzy tym, co
i jak Pan pisal w latach 70. i teraz.
- Na pewno sie zmienilo. To bylo zwiazane z dwiema rzeczami.
Po pierwsze, mialem wtedy dwadziescia kilka lat i inny stosunek
do swiata. Ale tez nalezalem do konstelacji mlodych poetow,
ktorzy mieli ambicje kontestacyjne, ktorzy probowali krytykowac
rzeczywistosc polityczna w Polsce. Teraz zmienila sie i
rzeczywistosc - bo tej dawnej na szczescie juz nie ma, i
ja sie zmienilem. Sila rzeczy pisze inaczej. Wydaje mi sie,
ze dojrzewanie polega na tym, iz dostrzega sie coraz wiecej
elementow swiata. W mlodosci jest sie nastawionym na cos
pojedynczego, na jakis jeden aspekt swiata. A pozniej sie
widzi, ze tych aspektow jest wiele i ze trzeba oddac sprawiedliwosc
zlozonosci swiata. To jest chyba ta glowna roznica.
- A co pozostalo? Co jest niezmienne? Zdziwienie?
Czy ciagle sie Pan dziwi?
- Z rzeczy niezmiennych... Mysle, ze kazdy kto pisze, ma
swoj glos, ktorego nawet nie rozpoznaje. Nie slyszymy swojego
glosu. Ale nawet przy wszystkich przemianach filozoficznych
czy ideowych - glos jest ten sam. Zmienia sie widzenie swiata,
ale nie zmienia sie podstawowy glos. Czy zdziwienie...?
Nie wiem. Mysle, ze zdziwienie moze tez... moze jest sie
coraz bardziej zdziwionym. Dojrzewanie polega na tym, iz
uwaza sie, ze swiat jest coraz dziwniejszy, a nie coraz
bardziej zrozumialy.
- Jak Pan ocenia wspolczesna polska rzeczywistosc?
Nie jest Pan rozczarowany?
- Troche, oczywiscie, tak. Kiedy sie mialo taki sentymentalny
stosunek do "Solidarnosci" i do Walesy, to robi sie bardzo
przykro. Ale nie to jest najgorsze. Nawet nie to, ze tzw.
lewica demokratyczna doszla do wladzy, czy to, ze pojawil
sie taki fenomen jak Lepper. Musze powiedziec, iz mimo to
wciaz jestem optymista. Wiem, ze czesto pojawiaja sie artykuly
w prasie pelne goryczy, ze zapomnielismy o komunizmie, ze
tak latwo pozwolilo sie na to, by dawni komunisci wrocili
do wladzy, ze pamiec spoleczenstwa zostala przekreslona.
Mysle, ze tak nie jest, bo jednak gdy czytam gazety czy
pisma w Polsce, widze, ze dyskurs jest sprawiedliwy, a opinia
publiczna surowo ocenia to, co bylo - zbrodnie czy niepowodzenia
komunizmu. Mimo wszystko w tej atmosferze zycia publicznego
panuje zdrowy klimat. Nie mam wrazenia, ze jest to taki
kraj jak Rosja, gdzie sie teskni za Stalinem. Jest
to bardzo jasno powiedziane, ze pewne oceny sa sluszne.
Najbardziej czytana gazeta jest Gazeta Wyborcza,
z ktora czasem mam pewne problemy, ale jednak jest to gazeta,
z ktora moge sie w duzej mierze utozsamiac. To nie jest
jakis dziwny, ksiezycowy kraj jak Bialorus. Atmosfera rozmow
publicznych i dyskursu publicznego ma w sobie cos dobrego
i zdrowego. Nie czuje sie tam obco, nie musze sie przystosowywac
jak do innego swiata. To jednak jest czesc tego uniwersum
demokratycznego, zachodniego - choc biedniejsza czesc. Pomimo
wszystko mysle, ze jest to sukces - sukces, ze kraj wyszedl
z komunizmu, i to obronna reka, choc ma tysiac klopotow.
- Podrozuje Pan sporo po swiecie. Motyw podrozy
jest stale obecny w Panskiej tworczosci. Jeden z wierszy
konczy sie tym, ze podrozny cieszy sie, iz ma bilet powrotny.
W innym wierszu pod tytulem "Miasto w ktorym chcialbym zamieszkac"
opisuje Pan miasto, "w ktorym nie karza przyjaciol" i "w
ktorym plona ognie rozmow, ale nie stosy". Czy jest takie
miasto na swiecie, w ktorym chcialby Pan zamieszkac?
- Najwyrazniej jest nim Krakow. Ale nawiazuje pani do wiersza
- takiego miasta nie ma - to jest miasto idealne, utopijne.
Na pewno Krakow az tak doskonaly nie jest. Chyba kazdy z
nas ma wizje miasta idealnego, ktorego po prostu nie ma
i do tego trzeba przywyknac. Ale w takim sensie zwyczajnym,
ludzkim - lubie Krakow i wszystko wskazuje na to, ze tam
zamieszkam.
- Czego Panu najbardziej brakuje w Houston, a
czego w Paryzu?
- W Houston brakuje mi Paryza, a w Paryzu brakuje mi Krakowa.
- A slowikow, topoli i jesionow?
- Slowikow i kosow przede wszystkim. Zona mowi mi, ze w
Paryzu juz zaczely spiewac kosy, a w Houston nie ma ani
jednego kosa.
- Krzysztof Kieslowski mowil kiedys, ze boi sie przyszlosci
- ze jest to jedyna rzecz, ktorej sie boi. Czego Pan sie
boi?
- To szalenie metafizyczne pytanie.
- W Pana wierszach smierc jest stale obecna...
- Tak, ale dzieki temu troche sie jej mniej boje. To jest
pewien rodzaj oswajania smierci. O to chodzi, nie tylko
w poezji, ale w ogole w sztuce, aby odrobine - o ile to
mozliwe, bo na ogol nie jest to mozliwe - przywyknac do
mysli o smierci. Na pewno jej boje sie najbardziej. Ale
boje sie tez barbarzynstwa. Zawsze w kazdej cywilizacji
istnieje mozliwosc eksplozji barbarzynstwa. Boje sie, ze
swiat wspolczesny moze stoczyc sie w to barbarzynstwo. Nawet
nie w sensie eksplozji, ale powolnego schodzenia. Z drugiej
jednak strony, moi studenci w Houston sa dla mnie jakby
rekojmia, ze pewne pasje intelektualne odradzaja sie w mlodym
pokoleniu. Moze wiec to barbarzynstwo bedzie ograniczone.
Moze pozostana wyspy, nawet pokazne, gdzie jest pewien szacunek
dla kultury, dla myslenia bedzie zachowany. I jezeli sie
czegos boje, to tego wlasnie, takiego zeslizgiwania sie
do prymitywizmu.
- Czym jest dla Pana praca dydaktyczna w Houston?
Czy widzi Pan w niej jakies korzysci dla siebie?
- Widze rozne korzysci. Jedna z nich jest to, ze kiedy
prowadzi sie zajecia, trzeba jakby dopowiedziec rzeczy,
ktore sie na ogol pozostawia nie do konca sformulowane.
Dla siebie nie odczuwa sie potrzeby, by cos sformulowac
w sposob ostry, radykalny, a zajecia ze studentami zmuszaja
do tego, by wyjsc poza intuicje, polgotowe formuly. W ten
sposob uczymy sie czegos od samych siebie. Te sady i te
sformulowania sa w nas, ale zajecia akademickie sprawiaja,
ze musimy doprowadzic je dalej, do postaci zrozumialej i
ostrej, radykalnej. To jedno. A drugie - to jest kontakt
z mlodoscia, czyms bardzo pieknym. Ja jestem na ogol w wieku
ich rodzicow. Studenci maja duzo entuzjazmu. Mnie tez go
nie brakuje - ale bardzo przyjemnie jest ogrzac sie w cieple
ich zarliwosci. To jakby korzysc "termiczna" - plomien mlodosci
w jakis sposob mi pomaga.
- Czy da sie nauczyc kogos pisania poezji czy
mozna mu jedynie w tym pomoc?
- Jesli mozna sie czegos nauczyc, to tego, co przed chwila
powiedzialem - ostrzejszego formulowania mysli, prywatnych
mysli; tego, zeby z mysli prywatnych przejsc do publicznie
sformulowanych. Chociaz tu nie ma regul. Nie jest tak, ze
mozna komus powiedziec, jak to zrobic - potrzebny jest przyklad,
imitacja.
- Czy lubi Pan spotkania z publicznoscia? Chetnie
czyta Pan ludziom swoje wiersze?
- Bardzo chetnie, jezeli jest dobra publicznosc. W Pittsburghu
byla swietna. Jest to cos zagadkowego, bo przeciez publicznosc
milczy, a jednak ktos, kto przed nia wystepuje, wie intuicyjnie,
czy jest dobra czy nie. Jest to pewna jakosc milczenia -
to lubie. Odzyskuje wtedy pewne poczucie sily jako autor
i jako poeta. A musze powiedziec, ze bardzo czesto je trace.
Nie zawsze sa dobre okresy, nie zawsze jestem w stanie pisac.
Taki wieczor autorski przywraca mi wiare w to, co robie
i to jest dla mnie bardzo wazne.
- Dziekujemy bardzo za rozmowe.
------------------
*) Cytowane w przekladzie wiersze pochodza
z wyboru poezji Adama Zagajewskiego Without End,
wydanego w br. przez Farrar, Straus and Giroux.
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
