STANISLAW M. JANKOWSKI
W rocznice Konstytucji 3 Maja
210 lat temu, 3 maja 1791 roku Sejm Rzeczypospolitej, obradujacy
w Warszawie, przyjal, w atmosferze zamachu stanu, Ustawe
Rzadowa. Dokument ten przeszedl do historii jako Konstytucja
3 Maja.
Polska, ktora jeszcze w koncu XVII wieku, za panowania
Jana III Sobieskiego, zwyciezcy pod Wiedniem, slusznie uwazana
byla za potege europejska, kilkadziesiat lat pozniej utracila
swa pozycje. Zalezna od sasiadow, wyrastajacej na mocarstwo
swiatowe Rosji i dysponujacych silna armia, ekspansywnych
Prus, niezdolna byla dlugo do przeprowadzenia koniecznych
reform. Sejm, dawniej sprezysty organ wladzy panstwowej,
przedmiot dumy szlachty, sparalizowany zostal naduzywaniem liberum veto, krol byl slaby, skarb prawie pusty,
armia nieliczna, biedne miasta, ciemiezony i pozbawiony
ochrony prawa chlop - tak w najwiekszym skrocie scharakteryzowac
mozna sytuacje Rzeczypospolitej w drugiej polowie XVIII
wieku.
Poprawa zaczela sie uwidaczniac za panowania Stanislawa
Augusta Poniatowskiego. Ten swiatly, aczkolwiek slaby charakterem
krol, rozumial potrzebe pilnych, glebokich reform. Potrzebe
takich reform dostrzegaly tez coraz liczniejsze kregi oswieconej
szlachty, wyksztalconych mieszczan, przedstawicieli duchowienstwa.
Stad, mimo rozlicznych przeszkod, mimo nawarstwianej od
dawna tradycyjnej niecheci do zmian, za panowania Stanislawa
Augusta na kazdym Sejmie dokonywano potrzebnych reform,
stopniowo, krok za krokiem usprawniano dzialalnosc panstwa.
Trendu tego nie zachwial dramat pierwszego rozbioru.
Kolejny impuls procesowi reform przyniosl sejm zebrany
w 1788 r.; jego prace zostaly przedluzone dwa lata pozniej.
Odtad tez sejm obradowal w podwojnym skladzie - stad jego
nazwa Sejm Wielki, zas wskutek przedluzenia kadencji o dwa
lata - druga nazwa, pod ktora przeszedl do historii - Sejm
Czteroletni.
Sejm zaczal obradowac w korzystnej dla nas koniunkturze
miedzynarodowej. Rosja zaangazowana byla w wojne z Turcja.
Stad tez na terenie Polski, po raz pierwszy od wielu lat,
nie stacjonowali zolnierze carycy. Liczace sie z uksztaltowaniem
w Europie sojuszu antyrosyjskiego Prusy zblizaly sie do
Polski. Dwor berlinski oczekiwal, ze Rzeczpospolita za poparcie
pruskie gotowa bedzie zaplacic zgoda na oddanie Gdanska,
miasta, ktore od czasu pierwszego rozbioru bronilo sie przed
przejsciem pod wladze krola Prus.
Gotow do zblizenia z Prusami sejm nie chcial jednak zaplacic
za to gotowoscia do zrzeczenia sie pierwszego portu Rzeczypospolitej.
Tymczasem zreszta zmienialy sie znow konfiguracje europejskie.
Rosja konczyla wojne z Turcja, grozna dla niej perspektywa
wielkiego antyrosyjskiego sojuszu europejskiego zaczynala
sie oddalac.
W Warszawie od kilku juz miesiecy trwaly poufne prace nad
zasadnicza zmiana ustroju panstwa, nad jego modernizacja
i wzmocnieniem. Uczestniczyl w nich sam krol. Krokiem na
drodze do reformy byly ustawy o sejmikach i o miastach.
Ta ostatnia - na jej przyjecie wywarly istotny wplyw wydarzenia
we Francji - stanowila bardzo powazny krok na drodze rownouprawnienia
mieszczan w Polsce.
W koncu kwietnia 1791 roku zespol przygotowujacy projekt
konstytucji, zakonczyl prace. Za zgoda krola przyspieszono
obrady. Chodzilo o unikniecie oporu ze strony przeciwnikow,
takze ze strony zausznikow Rosji. Rownoczesnie z projektem
zapoznano kilkudziesieciu poslow i senatorow.
W ten sposob sprawa przestala byc tajemnica. Obrady - w
burzliwej atmosferze - odbyly sie 3 maja 1791 roku. Po kilku
godzinach debat, podczas ktorych zmniejszala sie liczba
przeciwnikow Ustawy Rzadowej, krol wezwany do zaprzysiezenia
konstytucji, zlozyl na sali obrad, na rece senatora, ksiedza
biskupa krakowskiego, przysiege na wiernosc konstytucji.
Obrady w atmosferze entuzjazmu przerwano. Uroczysty pochod
z Zamku do katedry warszawskiej, gdzie zebrani zlozyli uroczysta
przysiege i odbylo sie nabozenstwo z odspiewaniem dziekczynnego Te Deum laudamus - zakonczylo obrady.
Pierwsza w Europie, a druga po amerykanskiej nowoczesna
konstytucja nosila tytul Ustawa Rzadowa. Slowo "rzad" oznaczalo
wowczas ustroj. Innymi slowy, byla to ustawa zasadnicza,
regulujaca podstawowe kwestie spoleczno-polityczne, prawa
i obowiazki mieszkancow panstwa oraz zasady organizacji
jego wladz. Utrzymana w duchu epoki, stanowila wybitny dokument
polskiego Oswiecenia. Kojarzyla postanowienia wynikajace
z krytycznej analizy dotychczasowych slabosci Rzeczypospolitej
z rozwiazaniami bedacymi odbiciem owczesnych pradow politycznych,
polskich postulatow reformatorskich, wreszcie mozliwosci.
Stad jej decyzje - doniosle na miare epoki, zarazem ostrozne
i wywazone. Liczono sie z mentalnoscia mas szlacheckich,
dla ktorych to, co konstytucja przynosila, brzmialo rewolucyjnie.
Obawiano sie tez zbyt gwaltownej reakcji mocarstw sasiednich,
przede wszystkim Rosji.
Motywy i cele ustawy zasadniczej sprecyzowane zostaly we
wstepie: "Los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia
konstytucji narodowej jedynie zawisl [...] poznawszy zadawnione
rzadu naszego wady [...] chcac skorzystac z pory, w jakiej
sie Europa znajduje [...] wolni od hanbiacych obcej przemocy
nakazow [...] dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolnosci,
dla ocalenia ojczyzny naszej i jej granic [...] niniejsza
konstytucje uchwalamy". Inwokacja ta w lapidarnej formie
przedstawiala cala argumentacje obozu patriotycznego. Do
sformulowan tych - dodajmy - nawiazala juz wkrotce terminologia
aktow powstania 1794 roku z jego haslami: "Wolnosc, Calosc,
Niepodleglosc".
Konstytucja skladala sie z jedenastu rozdzialow. Oto ich
tytuly: I. Religia panujaca. II. Szlachta ziemianie. III. Miasta i mieszczanie. IV. Chlopi wloscianie. V. Rzad czyli oznaczenie wladz publicznych. VI. Sejm czyli wladza prawodawcza. VII. Krol. Wladza
wykonawcza. VIII. Wladza sadownicza. IX. Regencja. X. Edukacja dzieci krolewskich. XI. Sila zbrojna
narodowa.
Rozdzialy te mowia o tresci i systematyce ustawy. Obejmowala
ona wszystkie zasadnicze kwestie ustroju spolecznego, wynikajacych
z nich uprawnien poszczegolnych stanow, organizacji wladz
panstwowych, wreszcie zagadnienia obrony integralnosci terytorialnej
Rzeczypospolitej. Stanowila, zgodnie z duchem epoki, dokument,
a zarazem broszure agitacyjna tlumaczaca w kazdym niemal
rozdziale koniecznosc przyjetych rozwiazan przy uzyciu argumentow
dopasowanych do mentalnosci, poziomu wyksztalcenia, przyzwyczajen
odbiorcow - mas szlacheckich, ktore trzeba bylo pozyskac.
Stad poslugiwanie sie terminologia zakorzeniona w swiadomosci
potocznej, okresleniami typowymi dla slownictwa doby baroku,
pewna niekiedy przesada stylizacyjna, do ktorej szlachta
przywykla. Uklad samej ustawy, w szczegolnosci pierwszych
rozdzialow, odzwierciedlal strukture spoleczenstwa Rzeczypospolitej
i gradacje poszczegolnych stanow, ktorych zroznicowanie
zostalo zachowane.
Konstytucja 3 Maja weszla w zycie. Uchwalono ja w drodze sui generis zamachu stanu. Byla to owa - jak postulowal
Kollataj - "lagodna rewolucja".
Ogromny jest dorobek konstytucji w dziedzinie ustrojowej.
Na plan pierwszy wysunac trzeba zasade zwierzchnictwa narodu:
"Wszelka wladza spolecznosci ludzkiej poczatek swoj bierze
z woli narodu". Nawiazywano tu bezposrednio do dorobku ideowego
europejskiego Oswiecenia, do Umowy spolecznej Rousseau.
Pojecie "narod" rozumiano nowoczesnie. Nie byl to juz tylko
tradycyjny "narod szlachecki", terminem tym obejmowano,
niezaleznie od zakresu praw przyslugujacych poszczegolnym
stanom, wszystkich mieszkancow panstwa. Podobnie odczytac
mozna stwierdzenia o zagwarantowaniu narodowi wladzy stanowienia
praw, "wybierania urzednikow do magistratur" oraz kontroli
nad wszelkimi dzialaniami administracji. Konstytucja formulowala,
wzorowana na Monteskiuszu, koncepcje "rzadu umiarkowanego"
oraz trojpodzialu wladz: "trzy wladze rzad narodu Polskiego
skladac powinny [...] to jest wladza prawodawcza w stanach
zgromadzonych, wladza najwyzsza wykonawcza w krolu i Strazy
i wladza sadownicza".
Zasada "rzadu umiarkowanego", w szczegolnosci koncepcja
rownowagi zostala w konstytucji naruszona na korzysc wladzy
prawodawczej. Przyjeto bowiem, zgodnie z dotychczasowa polska
praktyka i mysla polityczna Rousseau, iz wyrazicielem suwerennej
woli narodu jako zrodla wladzy jest sejm, czyli wladza prawodawcza,
skladajacy sie z dwoch izb - poselskiej i senatorskiej.
Stanowilo to zmiane w stosunku do panujacego zwyczaju, iz
na sejm skladaja sie trzy "stany sejmujace": krol, senat
i izba poselska. Dominujaca rola przypadla tej ostatniej,
ktora "jako wyobrazenie i sklad wszechwladztwa narodowego
bedzie swiatynia prawodawstwa". W izbie tej w pierwszej
kolejnosci mialy byc rozpatrywane projekty ustawodawcze,
w tym podatkowe, uchwaly dotyczace spraw finansowych, budzetu,
nobilitacji, umow miedzynarodowych, decyzji w sferze polityki
zagranicznej, wreszcie kontroli nad dzialalnoscia administracji.
Niezwykle istotne bylo postanowienie likwidujace liberum
veto. Uchwaly zapadac mialy odtad wylacznie wiekszoscia
glosow. Rownie istotne znaczenie mialo postanowienie wprowadzajace,
mimo mozliwego oporu szlachty i sprzeciwu panstw sasiednich,
zasade dziedzicznosci tronu: konstytucja ustalala zarazem,
ze po smierci Stanislawa Augusta korona przypadnie elektorowi
saskiemu Fryderykowi Augustowi i jego nastepcom.
Pozycja krola w systemie organow panstwowych ulegala glebokiemu
przeobrazeniu. Za punkt wyjscia przyjeto, wzorowana na zasadach
konstytucjonalizmu brytyjskiego, zasade rex regnat sed
non gubernat (krol panuje, ale nie rzadzi). Krol, sui
generis nieodpowiedzialny dozywotni przewodniczacy gabinetu
ministrow - Strazy Praw, podejmowal decyzje po wysluchaniu
jej opinii. Jego decyzja, aby zyskac moc obowiazujaca, musiala
byc podpisana przez wlasciwego ministra, ktory w ten sposob
bral za nia odpowiedzialnosc przed sejmem. Byla to, sformulowana
tu po raz pierwszy w nowoczesnym konstytucjonalizmie, zasada
tzw. kontrasygnaty. Po raz pierwszy sformulowano tez zasade
odpowiedzialnosci karnej, zwanej konstytucyjna. Ministrowie
po przyjeciu przez polaczone izby stosownej uchwaly mieli
odpowiadac przed sadem sejmowym "z osob i majatkow swoich".
Konstytucja wprowadzala zasade odpowiedzialnosci parlamentarnej.
W przypadku, gdy wiekszosc dwoch trzecich polaczonych izb
zazada zmiany ministra, "krol natychmiast na jego miejsce
innego nominowac powinien".
Ustawa Rzadowa reformowala przede wszystkim ustroj polityczny
panstwa. Byla pierwszym krokiem na drodze jego naprawy.
Przewidywano dalsze prace ustawodawcze: kodyfikacje prawa
- "nowy kodeks praw cywilnych i kryminalnych przez wyznaczone
przez sejm osoby spisac rozkazujemy", a przede wszystkim
uchwalenie tzw. konstytucji ekonomicznej, zajmujacej sie
poprawa polozenia chlopow.
Tekst konstytucji zostal opublikowany w duzej na owe czasy
liczbie kilkudziesieciu tysiecy egzemplarzy. Zapoznawano
z nia w kosciolach. Ustawe przedrukowaly wszystkie czasopisma
krajowe. Tlumaczono ja tez na jezyki obce. Spotkala sie
z zywym zainteresowaniem wspolczesnych.
Zaskoczeni wydarzeniami sasiedzi Polski poczatkowo nie
zareagowali. Ostatecznie, juz w roku 1792 caryca Katarzyna
II zdecydowala sie podjac antypolska interwencje. Uruchomila
tez magnacka opozycje - zwana Targowica. Rownoczesnie Katarzyna
rozpetala wojne polsko-rosyjska, zwana niekiedy polsko-rosyjska
wojna o konstytucje. Przebieg wydarzen znamy. Nastapila
okupacja kraju i drugi rozbior Polski.
Historycy i publicysci zadaja sobie niekiedy pytanie, czy
w owczesnej sytuacji warto bylo podjac ryzyko uniezaleznienia
sie od Rosji i dokonac reformy kraju. Trudno odpowiedziec
na nie jednoznacznie. Walka o wolnosc zawsze pociaga za
soba ryzyko. Takie samo ryzyko moze przyniesc kunktatorskie
oczekiwanie na lepsze koniunktury, ktore przeciez moga nigdy
nie nadejsc...
W kazdym razie Konstytucja 3 Maja stala sie nie tylko testamentem
politycznym przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Byla dowodem
zdolnosci do naprawy kraju, swiadectwem tworczych koncepcji
ustrojowo-prawnych i spolecznych. Weszla tez do zbioru nowoczesnych
dokumentow politycznych czasow nam wspolczesnych. Moze i
dzis byc powodem do dumy.
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
