HALINA NIEDZIELSKA
Przed Dniem Niepodleglosci
Hymn amerykanski
czyli symboliczna jednosc
Jesli istnieje dzielo traktujace ogolnie o hymnach narodowych,
to zapewne powstalo w XIX wieku, kiedy namietnie dysputowano
o imponderabiliach ulegajacych dzis zapomnieniu. W XX wieku
symbole charakteryzujace panstwowosc od dawna wchodza w
sklad zastanej rzeczywistosci, o ktorej w panstwach o dlugiej
tradycji mysli sie od swieta. Budzily one bez watpienia
swiezsze zainteresowanie i emocje w Afryce czy w Azji, gdy
po upadku mocarstw kolonialnych powstawaly nowe kraje.
Za oceanem jest inaczej. Nie przypadkiem encyklopedia amerykanska
zamieszcza wprawdzie haslo "hymn", ale dlugi wywod dotyczy
wylacznie hymnow religijnych. Dla odmiany national anthem
nie zasluzyl sobie na oddzielna wzmianke i jest relegowany
do encyklopedii przeznaczonych dla dzieci i mlodziezy. Najwidoczniej
panuje przekonanie, ze dorosli obywatele Stanow Zjednoczonych
poznali historie swego hymnu w szkole. Poglad skadinad niesluszny
w kraju, ktory ciagle powieksza sie o cala rzesze naturalizowanych
Amerykanow. Wypada im przyblizyc fascynujace dzieje The
Star-Spangled Banner.
Od swego zarania barwy, kolory i tarcze ukazywaly przynaleznosc
do lokalnej spolecznosci; rodu, klanu lub plemienia. Proporczyki
i choragwie pozwalaly na odroznienie "swoich" od nieprzyjaciol
w ogniu bitwy. Totez sztandary i godla znacznie wyprzedzily
hymny, ktore maja wiele do zawdzieczenia romantyzmowi. Tworzace
sie panstwa narodowe najwidoczniej wymagaly dodatkowego
symbolu. Przykladem i natchnieniem mogly stac sie hymny
religijne, jak chociazby w Polsce Bogurodzica czy Te Deum
Laudamus. Najbardziej sprzyjalo hymnom ubiegle stulecie.
Upamietniaja one zazwyczaj, wazne wydarzenie w historii
narodu. Marsylianka slawi rewolucyjny zryw, zas Mazurek
Dabrowskiego zagrzewa do czynu zbrojnego na rzecz odzyskania
niepodleglosci.
Choc Polak i Amerykanin to niekoniecznie dwa bratanki, hymny
polski i amerykanski zrodzily sie podczas wojen napoleonskich.
I na tym sie konczy podobienstwo. Dla Polakow byl to moment
brzemienny, nadzieja na wyzwolenie ojczyzny spod obcego
jarzma. Ameryka stanela w obronie swoich ekonomicznych interesow.
Inspiracja do napisania slow Jeszcze Polska nie zginela,
bylo utworzenie Legionow Dabrowskiego. Tymczasem dla autora
Gwiazdzistego sztandaru, proba zdobycia portu MacHenry byla
zaledwie pretekstem do napisania wiersza opiewajacego narodowa
flage.
Nie miejsce tu na krotki nawet opis wojen napoleonskich,
tym bardziej iz z perspektywy Stanow Zjednoczonych smiertelne
zmagania Anglii i Francji wygladaly zupelnie inaczej - byly
doskonala okazja do wzbogacenia sie. Wojna na morzu i nastepujace
po sobie blokady angazowaly bez reszty nieprzyjacielskie
floty, co odbywalo sie kosztem zamorskiego handlu. Z punktu
widzenia obu przeciwnikow sytuacje ekonomiczna pogarszala
koniecznosc wlaczenia do walki statkow kupieckich. Ucierpiala
na tym szczegolnie wyspiarska Anglia, a dla Ameryki, ktora
szybko wypelnila proznie powstala na morzach, byl to dar
losu. Nie zwazajac na embarga nakladane przez wszystkie
zainteresowane strony, handlowala w najlepsze nie tylko
z posiadlosciami francuskimi, brytyjskimi i hiszpanskimi
na polkuli zachodniej, ale i z Europa. Nielegalny proceder
przynosil ogromne zyski, a kupiecka flotylla rozrastala
sie w blyskawicznym tempie. Coz bylo robic! Zarowno Anglia,
jak i Francja zmobilizowaly w koncu swoje jednostki, ktore
stacjonowaly w koloniach, nakladajac na nie obowiazek przeciwstawiania
sie amerykanskim korsarzom. Sukcesywnie blokowaly najwieksze
porty, na mocy milczacego porozumienia tolerujac wzajemna
obecnosc na Atlantyku. Dzialania brytyjskie byly duzo skuteczniejsze
i czestsze, co dotknelo szczegolnie Nowy Jork, gdzie liczba
statkow handlowych wzrosla w dwojnasob. Co gorsza, Anglicy
szarogesili sie w porcie, pobierajac kontrybucje i przeszukujac,
pod pretekstem kontrabandy, stojace na redzie statki. Narzucili
tez sila wlasna definicje przemytu, ktora obejmowala towary
dostarczane Francji. Rekwirowano je bez pardonu, a decydowalo
o tym widzimisie kapitana fregaty wojennej.
Kolejny przedmiot sporu stanowila sprawa zbieglych marynarzy.
Amerykanie placili zwyklym majtkom trzy razy wiecej, czyli
24 dolary miesiecznie, zas roznica w zoldzie powodowala
masowa ucieczke marynarzy z angielskich statkow. Wylapywanie
ukrywajacych sie dezerterow nie bylo proste, co powiekszalo
wscieklosc Brytyjczykow. W odwecie porywali amerykanskich
marynarzy i wcielali ich sila do sluzby1).
Dochodzilo do utarczek i incydentow. Bialy Dom nie reagowal
na skargi i oficjalne protesty skladane przez wladze miejskie,
chcac za wszelka cene utrzymac pozorna neutralnosc. Thomas
Jefferson unikal ostrych srodkow w nadziei, iz uda sie odwlec
nieuchronny - jak sie wydawalo - konflikt zbrojny, do ktorego
Ameryka nie byla jeszcze przygotowana. Po dlugim namysle
zdecydowal sie na zdumiewajacy krok. 22 grudnia 1807 roku
Kongres przyjal jednoglosnie jego wniosek, zatwierdzajac
obejmujace wlasne porty Embargo Act. Skonczyly sie cudzoziemskie
blokady, przez ktore mozna sie bylo przecisnac, i zaczely
wlasne patrole, ktore strzegly granicy morskiej jak oka
w glowie.
Pokojowy gest nie naprawil stosunkow z Anglia, za to zaszkodzil
ogromnie miastom portowym na Wschodnim Wybrzezu. W ciagu
kilku miesiecy Nowy Jork znacznie podupadl, zas najubozsi
znalezli sie na skraju glodowej nedzy. Wladze miejskie wystapily
o pomoc do rzadu federalnego; uzyskano fundusze na prowadzenie
robot publicznych i pieniadze dla najbiedniejszych. Byla
to jednak kropla w morzu. Doprowadzilo to w koncu jesienia
1808 roku do rezygnacji z embarga.
Udalo sie opoznic konfrontacje i wojna z Anglia wybuchla
w 1812 roku. Wypowiedzialy ja Stany Zjednoczone 18 czerwca.
Na ladzie przegrywano; Anglicy okopali sie na Polnocy i
wzieli Detroit. Na morzu odnoszono sporadyczne zwyciestwa.
I tak USS "Constitution" pochwycil HMS "Gurerriere", zas
okret wojenny "United States" wzial do niewoli angielska
"Macedonie". W 1813 roku flota krolewska prowadzila bardzo
skuteczna blokade amerykanskich wybrzezy. Blyskawiczne wypady
i krotkie rajdy w glab ladu obrzydzaly wojne mieszkancom.
Po poddaniu sie Paryza w marcu 1814 roku i abdykacji Napoleona
w miesiac pozniej, Anglia miala rozwiazane rece. 19 kwietnia
ogromna flota wiozaca piechote morska wplynela do zatoki
Chesapeake. Po wyladowaniu Anglicy zadali Amerykanom dotkliwe
porazki. Zdobyto niewielki, choc stoleczny Waszyngton, zas
umocnienie sie na dobre wymagalo wziecia Baltimore, ktore
bylo trzecim co do wielkosci miastem amerykanskim2). Strzegla
go dobrze ufortyfikowana twierdza polozona u ujscia rzeki
Patapsco. Przewidujac atak, osadzono tutaj tysiac zolnierzy
pod wodza utalentowanego wojskowego w stopniu majora, George'a
Armisteada. Planujac okrazenie Baltimore od strony ladu
i wody, nieprzyjaciel zdawal sobie sprawe, ze fort MacHenry
stanowi klucz do miasta.
Wycofujac sie ze stolicy, brytyjska armia podlozyla ogien
pod rzadowe gmachy, aresztowala tez znanego i lubianego
lekarza doktora Williama Beanesa, ktory nie zwazajac na
niebezpieczenstwo opatrywal rannych zolnierzy, niezaleznie
od tego, po ktorej walczyli stronie. Krewki Amerykanin kazal
wsadzic do wiezienia trzech Brytyjczykow, ktorzy zlosliwie
przeszkadzali mu w samarytanskiej posludze. Angielski general
uznal ten postepek za pogwalcenie prawa wojennego. 31 sierpnia
1814 roku doktor Beanes znalazl sie w niewoli, umieszczono
go na jednym z okretow. Mial zostac przewieziony do Halifaxu,
gdzie czekal go proces i grozba kary smierci. Jego przyjaciel,
waszyngtonski prawnik Francis Scott Key, udal sie do prezydenta
Jamesa Madisona z prosba o wstawiennictwo u wroga. Madison
zaopatrzyl go w odpowiednie pismo i przydal do towarzystwa
pulkownika Skinnera. Dwuosobowa misja dotarla do angielskiej
floty stacjonujacej w zatoce dopiero 7 sierpnia. Na przeszkodzie
stanely ulewne deszcze.
Plynacy pod biala flaga wyslannicy nie mieli klopotu z uzyskaniem
audiencji u admirala Cochrane'a, ktory przebywal na krazowniku
"Tonnant". Znany z formalizmu glownodowodzacy odrzucil na
wstepie prosbe poslow, nie przekonalo go tez wstawiennictwo
prezydenta. Upieral sie, iz jako nie bioracy udzialu w walkach
cywil, doktor Beanes nie mial prawa aresztowac wojskowych.
Trafil jednak na twarda sztuke, nie bez kozery Francis Scott
Key byl uwazany za doskonalego adwokata. Key wystapil wowczas
z argumentem, iz po opuszczeniu stolicy przez armie angielska
trzej awanturujacy sie zolnierze stracili swoje wojskowe
przywileje, stajac sie maruderami na nieprzyjacielskim terytorium.
Jako obywatel Stanow Zjednoczonych William Beanes mogl ich
osadzic w areszcie 3). Nie wiedzac, co odpowiedziec na takie
dictum, John Cochrane wezwal na narade generala Rossa i
admirala Cockburna. Teraz przebiegly Key, przedstawiwszy
raz jeszcze cala sprawe, wyciagnal z zanadrza listy pochwalne
od brytyjskich oficerow, ktorym zacny doktor uratowal zycie.
Tym zyskal uwolnienie swego przyjaciela. Zamiast jednak
odeslac cala trojke do Baltimore, Anglicy zatrzymali ich
na czas nieokreslony, osadzajac pod straza na flagowej fregacie
"Surprise". Chodzilo o to, by utrzymac w tajemnicy przygotowania
do ataku na miasto.
10 wrzesnia pod oslona gestej mgly, brytyjska flota zblizyla
sie do North Point. Po porannym przejasnieniu fort MacHenry
byl widoczny jak na dloni. Na samym szczycie trzepotala
wielka flaga wykonana przez Mary Pickersgill i jej corke
Caroline. Widnialo na niej pietnascie gwiazd i taka sama
liczba odpowiadajacych im paskow, ktore reprezentowaly tylez
stanow, z jakich skladala sie wowczas republika. Trzej Amerykanie
z przygnebieniem obserwowali z pokladu przygotowania do
natarcia. Sily wroga wygladaly na przewazajace. Z okretow
wysypalo sie mrowie czerwonych mundurow, a sama twierdze
okrazyly zwrotne kanonierki. Nieustanne bombardowanie, ktore
zaczelo sie rankiem 12 wrzesnia, trwalo przez 25 godzin.
Naszym wiezniom kazano sie schronic do kabiny w obawie o
ich bezpieczenstwo.
O swicie nastepnego dnia zapadla glucha cisza. Zaniepokojeni
Amerykanie wyjrzeli na poklad. Byli przekonani, iz przerwanie
ognia zwiastuje poddanie sie twierdzy. Wiatr zamarl i flaga
przylegala scisle do drzewca. Nie sposob bylo rozpoznac,
do kogo sztandar nalezy - jeszcze do rodakow czy juz do
nieprzyjaciela. Beanes, Skinner i Key czekali na bryze,
wypatrujac z wzrastajacym napieciem kolorow. Wreszcie nadszedl
upragniony wiaterek, ktory powoli rozpostarl amerykanska
flage. Ogarnelo ich uczucie zrozumialego triumfu.
Znalazlszy sie w lodzi, Francis Scott Key (1779-1848), ktory
paral sie poezja od czasow wczesnej mlodosci, wyciagnal
pioro i stary list. Na nie zapisany skrawek papieru przelal
swoje uczucia . Majac w uszach melodie biesiadnej piesni
zatytulowanej To Anacreon in Heaven, nakreslil pierwsze
slowa: O say! can you see, by the dawn's early light, stripes
and bright stars, through perilous fight...
Wyladowawszy na wybrzezu, trzej witani z entuzjazmem Amerykanie
dowiedzieli sie z radoscia, iz Brytyjczycy poniechali planow
zdobycia Baltimore. Dokonczywszy poemat w hotelu Indian
Queen, Key pokazal go swemu szwagrowi. Sedzia Joseph Nicholson,
ktory bral udzial w obronie twierdzy, niezwlocznie kazal
go opublikowac w formie ulotek i afiszow, pod tytulem The
Defense of Fort MacHenry. Dopiero pozniej patriotyczny wiersz
Keya przybral idealnie don pasujacy tytul The Star Spangled
Banner.
W tym miejscu wypada wtracic slow kilka o wojnie napoleonskiej,
ktora przeszla tu do historii jako wojna roku 1812. Wystrzeliwane
z szesnastu kanonierek tony pociskow, jakie spadly na fort,
nie przyniosly wielu ofiar, co uznano za cud. Zginelo tylko
czterech zolnierzy. Walki przesunely sie dalej na poludnie.
Zanim dotarly wiesci o traktacie pokojowym, podpisanym w
Ghent (Belgia), przyszly prezydent general Andrew Jackson
odniosl walne zwyciestwo pod Nowym Orleanem, co mialo miejsce
8 stycznia 1815 roku.
Francis Scott Key powrocil do swojej intratnej praktyki
w Georgetown. W 1829 roku zostal prokuratorem generalnym
w okregu Columbia. Sprzeciwiajac sie niewolnictwu, stal
sie jednym z zalozycieli American Colonization Society,
ktore rozpoczelo osadzanie wyzwolencow na zachodnim wybrzezu
Afryki, w nowo zalozonej republice nazwanej Liberia. Nie
wiadomo, czy paral sie dalej pisaniem wierszy. Za to mial
komu przekazac po smierci swoje nazwisko; byl ojcem jedenasciorga
dzieci.
Nowa piesn odspiewano publicznie po raz pierwszy w jednym
z miejscowych teatrow w rocznice obrony fortecy. Wykonal
ja, "po mistrzowsku" - jak pisal Baltimore American - Mr.
Harding. Powoli Gwiazdzisty sztandar zyskiwal na popularnosci,
a w 1890 roku stal sie oficjalnym hymnem Amerykanskiej Marynarki
Wojennej. Upodobal go sobie prezydent Woodrow Wilson, ktory
wyniosl The Star-Spangled Banner do godnosci hymnu narodowego.
Odpowiedni akt zostal jednak zatwierdzony przez Kongres
dopiero w 1931 roku. Taka jest wlasnie Ameryka. Nie istnieje
tu przemozna potrzeba formalizacji, jak w Europie. Swieta
(na przyklad Thanksgiving) i symbole rodza sie wsrod ludzi
i powoli zyskuja powszechna akceptacje. Dzieki temu zarowno
narodowa flaga, jak i hymn tworza symboliczna jednosc.
Przystepujac do zbierania materialow do tego artykulu bylam
przekonana, ze hymn amerykanski zostal przetlumaczony na
jezyk polski. Moje zdanie podzielala optymistycznie redakcja
Nowego Dziennika. Zdawal sie na to wskazywac znamienny fakt:
wszak Mazurek Dabrowskiego zaistnial w wersji angielskojezycznej
juz w latach dwudziestych. Do dziela zabral sie Amerykanin
Martin Shaw, ktory przetlumaczyl "na rybke" - zapewnie korzystajac
z francuskiego przekladu - slowa naszego hymnu. Czyzby Polacy,
tyle zawdzieczajacy Wilsonowi, odplacili sie czarna niewdziecznoscia?
Nie wiedzielismy wtedy w redakcji, ze Gwiazdzisty sztandar
uzyskal oficjalna range hymnu dopiero w 1931 roku. Minela
wtedy bezpowrotnie "chwila osobliwa" w stosunkach polsko-amerykanskich.
Wylonil sie kolejny argument, na usprawiedliwienie rodakow:
szkopul polega na tym, iz hymn amerykanski jest twardym
orzechem do zgryzienia dla tlumacza. Ma trudne slowa i nielatwa
muzyke. Chapeau bas pod adresem Anglikow, ktorzy wyspiewywali
te melodie przy stole! Kolejnym iscie amerykanskim fenomenem
jest bowiem fakt, iz muzyke skomponowal londynczyk Stafford
Smith pod koniec XVIII wieku.
Dalej slad wiodl do bibliotek amerykanskich i polskich towarzystw
spiewaczych, ktore wykonuja The Star-Spangled Banner po
angielsku. Poszukiwania w Polsce; w dziale muzycznym Biblioteki
Narodowej i w Ambasadzie USA daly negatywny wynik. Hymn
amerykanski nie zostal oficjalnie przetlumaczony na jezyk
polski.
Stosownym zakonczeniem wydaje sie zacytowanie ostatniego
czterowiersza hymnu, ktory uderza szczegolna sila:
Then conquer we must, for our cause it is just,
And this be our motto: "In God is our trust".
And the star-spangled banner forever shall wave
O'er the land of the free and the home of the brave!
Wypada tez przypomniec pierwsza zwrotke Mazurka Dabrowskiego
po angielsku:
Poland is still ours for ever long as Poles remain
Chains the foe bound on her
Never shall the foe retain.
On! On! Dobruski! From
The Italy fair plain!
Lead us on to greet our
Home-land, lead us back again.
Przypisy
1) Przymusowa sluzbe odbywalo ponad cztery tysiace
marynarzy.
2) Po Filadelfii i Nowym Jorku.
3) Na mocy konstytucji takie prawa przysluguja cywilom w
wyjatkowych przypadkach. |
