Dwunastu nie zawsze gniewnych ludzi

Instytucja lawy przysieglych powstala okolo pol tysiaca lat temu w Anglii, jako element wspoludzialu spoleczenstwa w wymiarze sprawiedliwosci, majacym zapobiegac samowoli krola i jego sedziow w sadzeniu osob podejrzanych o knowania przeciw Koronie.

W Anglii przysiegli i sedzia lub sedziowie stanowili jedna calosc. Razem oceniali wiarygodnosc przedstawionych dowodow, wymieniali poglady i ferowali wyrok. Wraz ze stopniowym zmniejszaniem sie wladzy krolewskiej oraz wzrostem znaczenia, powagi i autorytetu sadow, pozycja sedziow w spoleczenstwie angielskim stala sie tak mocna, ze porownywalna moze byc tylko z niezwyklym szacunkiem, jakim ciesza sie federalni sedziowie w Stanach Zjednoczonych, z czlonkami Sadu Najwyzszego na czele. Funkcja krola stala sie czysto reprezentacyjna, a wladze panstwowa przejal parlament. Partia, ktora ma wiekszosc w organie ustawodawczym, tworzy rzad i administruje krajem. Nie ma juz zadnej mozliwosci, aby sady – ktore wykonuja swoje funkcje teoretycznie w imieniu Korony – naduzywaly wladzy i tepily swobody obywatelskie oraz prawa ludzkie. Dlatego tez instytucja lawy przysieglych nie jest juz tak potrzebna, jak dawniej. Zostala jednak zachowana w najciezszych sprawach karnych.

W Polsce miedzywojennej lawa przysieglych istniala tylko w bylym zaborze austriackim. Byly projekty, aby ta instytucja zostala wprowadzona w innych dzielnicach kraju. Stalo sie jednak inaczej. Trzy lata przed wybuchem wojny Adam Doboszynski z grupa swoich zwolennikow publicznie wymierzyl kare chlosty skompromitowanemu i tepemu staroscie w Malopolsce. Wytoczono mu proces karny, ktorego wyniku rzad nie przewidzial. ¸awa przysieglych uniewinnila oskarzonego. Wkrotce potem instytucja lawy przysieglych zostala skasowana w bylym zaborze austriackim.

Bastion lawy przysieglych to Stany Zjednoczone. W epoce formowania sie nowego kraju uczucia nieprzyjacielskie wobec Korony angielskiej i nieufnosc do jej sadow zdominowaly umysly amerykanskich kolonistow. Zasada wyrokowania przy udziale przysieglych zostala przyjeta w calej rozciaglosci i uswiecona przepisami konstytucyjnymi, ktorych zmiana jest bardzo trudna. Obowiazuje ona nie tylko w sprawach karnych, ale takze cywilnych. Nie jest jedynie stosowana w procesach opartych na poczuciu slusznosci (equity).

Tak wiec art. 3 konstytucji w czesci drugiej stanowi, ze "we wszystkich sprawach karnych (...) przewod sadowy bedzie sie odbywal przed lawa przysieglych w tym stanie, w ktorym przestepstwo zostalo popelnione". Siodma Poprawka do Konstytucji USA1) dodaje przepis dotyczacy procesow cywilnych: "W sprawach opartych na prawie powszechnym, gdy wartosc przedmiotu sporu przekracza 20 dolarow, prawo do rozprawy przed sadem przysieglych bedzie zachowane...".

Oczywiscie jest to prawo, a nie nakaz. Strony moga wiec zdecydowac, ze ich spor rozstrzygniety zostanie bez udzialu przysieglych. Musza sie na to zgodzic zarowno powod, jak pozwany.

Tradycyjnie lawa przysieglych sklada sie z 12 czlonkow ale w niektorych stanach liczba ta zostala zmniejszona. Wymaganie jednomyslnosci dla skazania oskarzonego w procesie karnym tez zostalo niekiedy zastapione zasada kwalifikowanej wiekszosci.

W przeciwienstwie do wspolpracy miedzy sedzia i przysieglymi w dawnej Anglii, w Stanach Zjednoczonych istnieje scisle rozgraniczenie ich zadan. Przysiegli ustalaja fakty, na podstawie ktorych wynikl proces, a sedzia stosuje do nich prawo. Za fakt uwazana jest tez wysokosc strat poniesionych przez powoda. Przysiegli dyskutuja sami – sedzia nie powinien dzielic sie z nimi wrazeniami z przebiegu postepowania dowodowego i wnioskow, ktore z niego wyciagnal. Jesli sedzia nie zastosowal sie do tej zasady i naruszyl wylaczne kompetencje przysieglych, cale postepowanie moze byc uniewaznione.

W siedzibie kazdego sadu znajduja sie listy obywateli, ktorzy moga byc powolani jako przysiegli. Wylaczeni sa niepelnoletni, osoby pozbawione praw publicznych i prawnicy. Postepowanie zaczyna sie od losowania nazwisk; ale nie kazdy wylosowany staje sie czlonkiem lawy przysieglych. Kandydaci sa przesluchiwani przez obie strony, a wlasciwie ich adwokatow, ktorzy musza upewnic sie, czy nie maja oni uprzedzenia wobec jednej ze stron, czy nie wyrobili sobie z gory opinii o sprawie na podstawie poglosek czy reportazy w prasie lub telewizji i czy mozna spodziewac sie, ze beda oni bezstronnie oceniali przedstawione dowody. Jesli odpowiedê chocby na jedno z tych pytan jest negatywna, kandydat nie zostaje przyjety.

W wielkich procesach przesluchiwania moga trwac wiele dni lub nawet tygodni, co oczywiscie znacznie przeciaga proces i jego koszty. Oprocz czlonkow lawy wybiera sie takze ich zastepcow. Zasiadanie w charakterze przysieglego jest obowiazkiem obywatelskim, od ktorego mozna uchylic sie tylko z waznych powodow, jak np. choroba czy wypadek.

Ustalen faktow, do ktorych doszla lawa przysieglych, sedzia nie moze zmienic.

Sa one podstawa do wydania wyroku. Jezeli przysiegli nie moga zgodzic sie na tresc ich werdyktu, sad rozwiazuje lawe i proces zaczyna sie od poczatku, z innymi przysieglymi.

W krancowych przypadkach sedzia ma jednak nadzor nad ustaleniami lawy. Jezeli przewod dowodowy bardzo wyraênie wskazuje na to, ze jedna ze stron powinna sprawe wygrac, sedzia moze zazadac od przysieglych, aby werdykt zostal wydany na jej korzysc (directed verdict). Jesli sedzia tego nie zrobi i ustalenia okaza sie nierozsadne – spowodowane emocjami, uprzedzeniami, niechecia do jednej ze stron – sad moze jeszcze rozstrzygnac sprawe wbrew werdyktowi: n.o.v. (non obstante veredictto). Sa to jednak rzadkie przypadki, a decyzje sadu podlegaja mozliwosci apelacji.

Jezeli w procesie cywilnym powod jest strona wygrywajaca, to zwyklym skutkiem jego zwyciestwa jest przyznanie mu odszkodowania w wysokosci ustalonej przez przysieglych. Sedzia ma tu pewna kontrole nad tymi sumami. Jezeli stwierdzi, ze ustalona suma jest nierozsadnie wysoka, moze zaproponowac powodowi, aby zgodzil sie na przyjecie mniejszego odszkodowania, wyznaczonego przez sad, a wtedy odpowiednia decyzja zostanie wydana. Przy braku zgody cale postepowanie wszczyna sie od poczatku z nowa lawa przysieglych. Taka propozycja sadu nazywa sie z laciny remittitur. Z wyjatkiem stanu Luizjana, w ktorym prawo oparte jest na systemie francuskim i hiszpanskim, sam sad nie moze ustalic wysokosci odszkodowania.

Rzadziej stosowana jest additur, ktora sad moze uwzglednic w przypadku przyznania powodowi zbyt niskiej sumy, zwykle z powodu przeoczenia przez przysieglych jednej pozycji z obliczanych przez powoda strat. W tym przypadku sad proponuje pozwanemu, aby zgodzil sie na wyzsza sume.

W latach 70. zespol Uniwersytetu Chicagowskiego podjal sie zbadania i oceny roli, jaka lawa przysieglych spelnia w amerykanskim wymiarze sprawiedliwosci. Na czele zespolu stanal profesor prawa Harry Kalwen, a jego prawa reka byl socjolog austriackiego pochodzenia, Zeisel. Wkrotce po rozpoczeciu pracy wybuchl skandal. Odkryto, ze zespol zainstalowal podsluchy w sali obrad

lawy przysieglych, ktore byly scisle tajne. Sprawa nabrala rozglosu, ale badania byly prowadzone dalej. Ostatecznym wnioskiem bylo stwierdzenie, ze instytucja lawy przysieglych jest pozyteczna.

Nie podzielam jednak tej opinii. Przysiegli latwo ulegaja emocjom, antypatiom i wplywom, jakie moze na nich wywrzec wymowny adwokat. Jezeli jedna ze stron procesu jest np. kaleka czy dziecko, to przysiegli sa bardziej sklonni do wydania werdyktu na ich korzysc, zwlaszcza jezeli pozwanym jest bogata firma handlowa.

Lawa przysieglych miala racje bytu w dawnej Anglii i mialaby wazna role do spelnienia w systemie, w ktorym moglaby kontrolowac przekupnych sedziow, ale sytuacja w Stanach Zjednoczonych nie jest taka. Zwlaszcza wsrod sedziow federalnych lapownictwo jest rzecza zupelnie wyjatkowa.

Zwolennicy lawy przysieglych twierdza m.in., ze udzial niefachowcow w wymiarze sprawiedliwosci lagodzi surowosc prawa, co jest zjawiskiem dodatnim, bo niektorzy sedziowie nie sa sklonni do stosowania dawnej rzymskiej formuly summun ius summa iniuria i zbyt sztywno trzymaja sie suchej litery prawa. Na pewno jest to prawda, ale watpie, czy jest to dostateczna przeciwwaga dla tendencji przysieglych, aby przy ustalaniu werdyktu brac pod uwage czynniki nie majace nic wspolnego z zagadnieniem rozwazanym przez sad.

Jako charakterystyczny przyklad reakcji przysieglych na emocjonalne problemy niech posluzy sprawa malzenstwa Chevalierow. Maz byl lekarzem, zasluzonym w ruchu oporu podczas wojny. Zostal prezydentem miasta Orlean, a w wieku 42 lat powolano go na stanowisko ministra w rzadzie francuskim.

Procz polityki minister Pierre Chevalier mial inne zainteresowania: kobiety. Gdy jego zona Yvonne znalazla w portfelu meza list milosny podpisany "Jeannette", kupila pistolet.

Wyciagnela go po calonocnym oczekiwaniu na meza, gdy ten wrocil nad ranem. Zamierzala, wedlug jej zeznan w procesie, popelnic samobojstwo, ale w zamieszaniu i emocjach wpakowala 4 kule w Pierre'a. Slyszac placz synka, wyniosla go z pokoju, wrocila jednak, zamierzajac zabic sie, ale jakos i piaty strzal trafil tez w cialo meza.

Te fakty byly bezsporne, ale prokurator mial watpliwosci co do tego, ze strzaly do ministra byly przypadkowe i zazadal kary 2 lat wiezienia.

Pierwsze pytanie sadu skierowane do przysieglych, brzmialo: "Czy oskarzona jest winna tego, ze strzelila do Pierre'a Chevaliera?". Po czterdziestominutowej naradzie lawa przysieglych dala jednomyslna odpowiedê: "Nie". Sprawa byla skonczona.

1) Dziesiec pierwszych poprawek stanowi Deklaracje Praw (Bill of Rights) i nie zmieniaja konstytucji, a uzupelniaja ja. Datuja sie z 1791 r. zas konstytucja – z 1787 roku.

Wienczyslaw J. Wagner