Pierwsza dama amerykańskiej medycyny

Dr Maria Zakrzewska (1829-1902) była jedną z pierwszych kobiet-lekarzy w Stanach Zjednoczonych. Jej liczne zasługi pozwalają nazywać ją pierwszą damą amerykańskiej medycyny.

New York Downtown Hospital, położony na dolnym Manhattanie, nieopodal zabytkowego City Hall oraz majestatycznego mostu Brooklińskiego, jest dobrze prosperującym prywatnym szpitalem, służącym chorym z dolnej części miasta. Rozpoczynając w 1991 roku staż w tym szpitalu, zostałem mile zaskoczony informacją, iż współzałożycielka tej instytucji miała polskie korzenie i była jedną z pierwszych praktykujących w Ameryce kobiet-lekarzy.

Historia życia dr Marii Zakrzewskiej jest niezwykle fascynująca, zaś zasługi dla rozwoju medycyny oraz roli kobiet w tej dyscyplinie – nieocenione: jest autorką licznych publikacji, założycielką szpitali i uczelni medycznych oraz współtwórczynią nowoczesnego położnictwa. Jednak mimo polskiego pochodzenia pozostaje niemal zupełnie nieznana rodakom w Polsce oraz amerykańskiej Polonii.
Gdyby życie i działalność naukowo-społeczna dr Marii Zakrzewskiej przypadły na późniejszy okres, to mogłaby ona dorównać sławą innej wielkiej rodaczce – Marii Skłodowskiej-Curie. Z powodzeniem mogłaby też być mianowana do Nagrody Nobla, i to w dwóch kategoriach: medycznej – za wybitne osiągnięcia w dziedzinie położnictwa i profilaktyki chorób zakaźnych, a także w kategorii nagrody pokojowej – za zasługi w niesieniu pomocy medycznej i socjalnej najbiedniejszej warstwie nowojorskiego społeczeństwa, za popieranie abolicjonistów oraz za działalność emancypacyjną i walkę o równouprawnienie kobiet w medycynie.
Zakrzewska była jedną z pierwszych kobiet w Ameryce, które ukończyły akredytowaną szkołę medyczną, uzyskując prawo wykonywania zawodu lekarza, a także pierwszą osobą polskiego pochodzenia na zachodniej półkuli, która rozpoczęła praktykę w tym prestiżowym zawodzie.

New York Infirmary for Women and Children powstał w 1857 r. i stanowił wyjątkową w świecie placówkę medyczną. Pierwszy raz w historii medycyny szpital został założony, a następnie zarządzany, finansowany i obsługiwany wyłącznie przez kobiety. Ta pionierska instytucja powstała z inicjatywy dwóch odważnych i niezwykle przedsiębiorczych kobiet: dr Marii Zakrzewskiej oraz dr Elizabeth Blackwell.
Elizabeth Blackwell jako pierwsza kobieta w Ameryce ukończyła studia medyczne w 1849 roku. Po uzyskaniu tytułu MD (Medical Doctor) przez kilka lat bezskutecznie poszukiwała zatrudnienia w szpitalu i próbowała podjąć praktykę lekarską w Nowym Jorku. Ponieważ żaden szpital nie chciał jej zaoferować miejsca w zespole lekarskim, gabinet dr Blackwell pozostawał pusty, pozbawiając kobietę środków do życia. Z pomocą przyszła jej świeżo dyplomowana lekarka – dr Maria Zakrzewska. Razem wpadły na pomysł, że skoro żaden szpital nie chce przyjąć do swojego zespołu lekarza-kobiety, to same utworzą placówkę medyczną, która nie będzie dyskryminowała pracowników ze względu na płeć. Realizując swój odważny pomysł i doprowadzając do otwarcia New York Infirmary, dr Maria Zakrzewska, dr Elizabeth Blackwell wraz dr Emily Blackwell, która niebawem dołączyła do zespołu lekarskiego, przeszły do historii jako pierwsze kobiety w Ameryce i na świecie, które założyły własny szpital i prywatną praktyką lekarską.

W dziejach historii medycyny dr Elizabeth Blackwell uważana jest za pierwszą absolwentkę oficjalnie uznanej amerykańskiej szkoły medycznej. Urodzona w Anglii, w późniejszych latach życia powróciła tam, gdy poprawiły się warunki pracy kobiet-lekarzy. W historii zapisała się też jako inicjatorka i współzałożycielka nowatorskiego szpitala dla kobiet i dzieci. Nie ulega jednak wątpliwości, że sukces zawodowy zawdzięcza talentowi i poświęceniu dr Marii Zakrzewskiej, swojej przyjaciółki i asystentki.
Dr Zakrzewska natomiast zasługuje na tytuł pierwszej damy amerykańskiej medycyny, gdyż żadna z kobiet we współczesnych jej czasach, ani w okresie późniejszym, nie doszła tak wysoko, zaczynając zupełnie od zera jako biedna emigrantka. Żadna też nie przyczyniła się aż tak do uznania roli kobiet w medycznej profesji. Wykorzystując swoją odwagę, zdolności i poświęcenie, a przy tym pokonując trudności i stereotypy, utorowała drogę do kariery medycznej nowym pokoleniom kobiet.
Oprócz tego, że zapisała się w historii jako współtwórczyni nowojorskiego szpitala oraz istniejącej przy nim szkoły medycznej Infirmary Medical School, dziełem dr Zakrzewskiej było także powołanie Clinical Hospital przy szkole medycznej w Bostonie oraz New England Hospital for Women and Children i Medical School – pierwszego szpitala i szkoły pielęgniarskiej w Bostonie. Szpital ten był drugim w kraju prowadzonym przez kobiety.
Jako wybitny lekarz, nauczyciel i naukowiec przyczyniła się do postępu położnictwa i ginekologii, a także spadku śmiertelności okołoporodowej dla dzieci i matek. Dzięki temu, że wprowadzała nowatorskie metody profilaktyki chorób zakaźnych na oddziałach położniczych, wyeliminowała występowanie groźnej gorączki połogowej. Napisała autobiograficzną książkę oraz liczne artykuły i prace naukowe, w których zawarła doświadczenia swojej bogatej praktyki lekarskiej.

Maria Zakrzewska, urodzona w Niemczech w rodzinie emigrantów z Polski (jej ojciec – Ludwig Martin Zakrzewski wywodził się z arystokratycznej polskiej rodziny, która po powstaniu listopadowym uciekała za granicę po konfiskacie mienia) przyjechała do Ameryki w wieku 24 lat, obierając ten kraj na drugą ojczyznę. Wkład w rozwój medycyny i emancypację kobiet zapewnia jej poczesne miejsce w panteonie wybitnych Polaków, na trwałe zapisanych w amerykańskiej historii, obok takich postaci, jak Kościuszko, Puławski, Paderewski czy Modrzejewska. Należy dokonać wszelkich starań, aby Maria Zakrzewska, podobnie jak wspomniani bohaterowie obu narodów, znalazła właściwe miejsce w pamięci, świadomości oraz sercach wszystkich Polaków.

O autorze
Dr Henryk Cioczek jest doktorantem Lubelskiego Uniwersytetu Medycznego, obecnie kończy pracę doktorską z zakresu historii medycyny i historii organizacji ochrony zdrowia w Ameryce, poświęconą osobie dr Marii Zakrzewskiej.