Nowojorskie zamczyska

Do czego służy zamek? Otóż... to zależy. Głównie od tego, gdzie ów zamek leży.

W Europie charakterystyczna kamienna budowla - od pałacu, z którym często jest mylona, różniąca się funkcją obronną (czyli  basztą, fosą, wieżą i najeżonym blankami murem) - stanowiła warowną siedzibę feudała w niebezpiecznej epoce średniowiecza i niemniej niespokojnych czasach, które nastąpiły potem. Teraz zaś liczące sobie kilka stuleci rodowe zamczyska zamieniono w muzea i kompleksy hotelowe.
W Ameryce jest podobnie. Większość stojących tutaj zamków też pierwotnie stanowiła rezydencje lokalnych elit, z braku rodowej arystokracji złożonych głównie z rycerzy epoki przemysłowej, książąt węgla i stali oraz baronów z Wall Street.
Dzisiaj służą one - podobnie jak w Niemczech czy Francji - jako lokalna atrakcja turystyczna i baza hotelowa. Wiele podobnych obiektów leży nieopodal Nowego Jorku, w dolinie Hudsonu (Lyndhurst, Tarrytown). Sporo zamków-hoteli i zamków-muzeów stoi także w pobliskim New Jersey.
Ponieważ jednak najstarsze tutejsze zamczyska liczą sobie zwykle znacznie mniej niż dwa stulecia, a zdecydowana większość powstała nie dalej jak przed wiekiem, w Ameryce znaleźć też można nieobecne gdzie indziej obiekty o charakterystycznej architekturze warownej, które jednak nigdy nie pełniły funkcji rezydencjonalnych, a już zwłaszcza tych, dla których w ogóle wymyślono kiedyś zamek - czyli mieszkalno-obronnych. Niektóre amerykańskie castles od początku przeznaczone bowiem zostały na muzea, a inne wystawiono w charakterze malowniczej dekoracji krajobrazu. Nie trzeba ich zresztą szukać daleko. Przykłady można znaleźć na miejscu - w Nowym Jorku, który zresztą posiada na stanie co najmniej cztery zamczyska, w tym jedno takie, jakiego nie uświadczy nigdzie indziej na świecie.
No bo czy jest gdzieś może drugi taki zamek, który - choć zbudowany przed niespełna wiekiem - jednocześnie liczy sobie ładnych kilka stuleci? A został wzniesiony z przeznaczeniem na muzeum, chociaż wcześniej był obiektem klasztornym (gwoli ścisłości - sześcioma różnymi budowlami). No i jest rdzennie amerykański, choć oryginalnie był francuski. Powstał zaś na zamówienie plutokraty, choć nigdy nie stał się jego "rodową siedzibą". Tymczasem taki właśnie skomplikowany rodowód historyczny ma The Cloisters Castle w Tryon Park na Manhattanie, w którym mieści się w tej chwili dział sztuki średniowiecznej Metropolitan Museum.
The Cloisters wymyślił, a potem sfinansował kosztem ponad dwóch milionów dolarów, John D. Rockefeller Jr, który odkupił w tym celu mediewistyczną kolekcję detali kamieniarskich, pochodzącą od znanego wówczas nowojorskiego rzeźbiarza George’a Barnarda. W posiadaniu Barnarda znajdowały się pokaźne ilości oryginalnej kamieniarki odzyskanej z ruin romańskiego Cuxa Cloister z południowej Francji oraz z innych zabytków średniowiecznej architektury francuskiej i hiszpańskiej.
Te wszystkie detale zostały wykorzystane do stworzenia czegoś na kształt ni to rekonstrukcji, ni to "modelu poglądowego" średniowiecznej architektury europejskiej, a konkretnie "warownego klasztoru", łączącego w swojej strukturze elementy budowli obronnej, rezydencjonalnej i sakralnej. A wszystko w stylu neo-medieval, pozostającym malowniczą impresją na temat sztuki romańskiej i "gotyku międzynarodowego".
Podobnie atrakcyjny w sensie wizualnym i zarazem eklektyczny w podejściu do romanizmu i gotyku jest drugi z czterech nowojorskich zamków – The Belvedere Castle, górujący nad Żołwiową Sadzawką i Ogrodem Szekspira w Parku Centralnym. Rodowód tego "zamku" jest jeszcze mniej typowy niż historia The Cloisters, zamówiła go bowiem nowojorska administracja, z przeznaczeniem na... malowniczy punkt widokowy. Belweder miał stanowić coś na kształt dekoracji wieńczącej fragment założenia parkowego w okolicy Vista Rock, Turtle Pond i Great Lawn. Znacznie starszy od The Cloister, bo wzniesiony w 1869 roku, Belvedere Castle stanowi więc prototyp wszystkich amerykańskich "fantasy castles", włącznie z tym z Disney Dream World.
Kolejny nowojorski zamek - Fonthill Castle ma Bronksie - jest już typowym obiektem rezydencjonalnym, zbudowanym  w stylu swobodnie nawiązującym do europejskiej, średniowiecznej architektury mieszkalno-obronnej, a konkretnie do posiadłości Williama Becketta nazwanej Fonthill Abbey. Powstał zaś w latach 1848-52 na zamówienie Edwina Forresta dla jego małżonki. Ale ponieważ zanim ukończono prace para się rozwiodła, twierdza - wzniesiona z surowego kamienia na skale z widokiem na Hudson - została sprzedana siostrom szarytkom, które zarządzają nią do dzisiaj (aktualnie mieście się tam dziekanat Mount St. Vincent College).
No i jest jeszcze Castle Clinton - fort obronny wzniesiony w miejscu dzisiejszego Battery Parku w 1811 roku. Zamek nazwany został tak na cześć ówczesnego burmistrza Nowego Jorku, Dewitta Clintona. Jest zresztą jedyną w mieście budowlą godną swojej nazwy, ponieważ powstał na potrzeby armii, jako forteca chroniąca miasto przed  inwazją Brytyjczyków. No ale z kolei od "prawdziwego" zamku różni Castle Clinton okoliczność, że nigdy nie był obiektem rezydencjonalnym i niemal natychmiast po wybudowaniu przeszedł w ręce cywilnych władz miasta, pełniąc później rozmaite funkcje. Przez krótki okres mieściło się w nim akwarium (przeniesione na Coney Island), a potem sala koncertowa...
Choć więc "Mayflower" przybił do brzegów Plymouth Rock kiedy już w Europie nie było feudałów, zamków ani  rycerzy, najeżona wieżami, basztami, murami i zwodzonymi mostami kamienna warownia zyskała popularność także w Ameryce.
Malownicze castles w stylu neo-medieval do dzisiaj stoją (i pełnią funkcję ekskluzywnych hoteli) na skałach nad Hudsonem. I do dzisiaj - z powodu zaporowych cen usług - mieszka w nich głównie "nowa arystokracja": baronowie wielkich korporacji i książęta internetu.